15 İyun - Milli Qurtuluş Günü: Azərbaycanın dövlətçilik tarixində dönüş nöqtəsi
15 iyun Azərbaycanda Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə ümummilli lider Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkənin müstəqillik tarixində mühüm mərhələ kimi yadda qalıb.
Həmin dövrdə ölkədə siyasi böhran, hakimiyyət çəkişmələri və vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi hökm sürüb. 15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilməsi ilə ölkədə sabitliyin və dövlət idarəçiliyinin bərpası istiqamətində mühüm addımlar atılıb.
Mövzu ilə bağlı "İnformator.az"a açıqlamasında deputat Azər Allahverənov bildirib ki, Milli Qurtuluş Günü sadəcə təqvimdə qeyd olunan dövlət bayramı deyil:
"Bu gün Azərbaycanın müstəqilliyinin, suverenliyinin və dövlətçiliyinin qorunaraq möhkəmləndirildiyi tarixi bir mərhələni ifadə edir. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan ciddi daxili və xarici təhdidlərlə üzləşib. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində torpaqlarımız işğal olunur, ölkə daxilində isə siyasi sabitlik pozulurdu. Hakimiyyət uğrunda mübarizə, idarəçilik təcrübəsinin olmaması və dövlət institutlarının zəifləməsi ölkəni dərin böhran vəziyyətinə sürüklənib. Bir tərəfdən, torpaqların işğalı davam edir, digər tərəfdən isə vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi artıb. Ölkənin müxtəlif bölgələrində separatçı meyillər güclənir, mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan silahlı dəstələr fəaliyyət göstərib. Bütün bunlar Azərbaycanın müstəqilliyinin itirilməsi riskini daha da artıb. Belə mürəkkəb şəraitdə Azərbaycan xalqı çıxış yolunu ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışında görüb. Xalqın təkidli tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev qısa müddət ərzində ölkədə sabitliyin bərpasına, vətəndaş qarşıdurmasının qarşısının alınmasına və dövlət idarəetmə sisteminin yenidən qurulmasına nail olub. Ən vacib məsələlərdən biri isə Azərbaycanın yeni əldə etdiyi müstəqilliyinin qorunması idi. Ulu Öndərin məşhur ifadəsi ilə desək, “Müstəqilliyi qazanmaq nə qədər çətindirsə, onu qoruyub saxlamaq daha çətindir”. Məhz 1993-cü ilin iyun hadisələri Azərbaycanın müstəqilliyinin taleyinin həll olunduğu həlledici dövr kimi tarixə düşüb. Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında ölkədə sabitlik təmin edilib, dövlət qurumlarının fəaliyyəti bərpa olunub, xalqla hakimiyyət arasında etimad möhkəmləndirilib. Bunun nəticəsində, Azərbaycan xaos və böhran mərhələsindən çıxaraq inkişaf və dövlət quruculuğu mərhələsinə qədəm qoyub.
Sonrakı dövrdə həyata keçirilən ordu quruculuğu, iqtisadi islahatlar və dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın güclü dövlətə çevrilməsinin əsasını təşkil edib. 1994-cü ildə əldə olunan atəşkəs, “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması, ölkəyə xarici investisiyaların cəlb edilməsi və iqtisadi inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi məhz həmin siyasi kursun nəticəsi idi. Bu gün Azərbaycanın qazandığı uğurların, o cümlədən 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən tarixi Zəfərin və 2023-cü ildə ölkənin bütün ərazilərində konstitusiya quruluşunun tam bərpa olunmasının təməlində məhz 15 İyun - Milli Qurtuluş Günündə əsası qoyulan dövlət-xalq birliyi dayanır.
Məhz buna görə də ,Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin xilası, möhkəmlənməsi və gələcək inkişafının başlanğıc nöqtəsi kimi xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyır.
Milli Qurtuluşdan sonra ölkədə sabitliyin təmin edilməsi ilə yanaşı, dövlət quruculuğu istiqamətində də mühüm addımlar atılıb. Mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi formalaşdırıldı, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti dayandırıldı və peşəkar ordu quruculuğu prosesinə start verilib.
1994-cü ilin may ayında əldə olunan atəşkəs Azərbaycanın inkişaf strategiyasının həyata keçirilməsi üçün əlverişli şərait yaradıb. Bunun ardınca həmin ilin sentyabr ayında imzalanan “Əsrin müqaviləsi” ölkənin iqtisadi tarixində yeni mərhələnin əsasını qoyub. Dünyanın aparıcı enerji şirkətlərinin Azərbaycanla əməkdaşlığa başlaması ölkəyə böyük həcmdə xarici investisiyaların cəlb edilməsinə, enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasına və iqtisadi potensialın güclənməsinə səbəb olub. Neft və sonrakı dövrdə təbii qaz satışından əldə olunan gəlirlər ölkənin iqtisadi inkişafına, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsinə, kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsinə, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsinə və müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsinə yönəldilib. Bu siyasət nəticəsində, Azərbaycan regionun ən sürətlə inkişaf edən dövlətlərindən birinə çevrilib.
Xüsusilə, ordu quruculuğu sahəsində həyata keçirilən islahatlar ölkənin müdafiə potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Peşəkar hərbi kadrların hazırlanması, müasir silah və texnikanın alınması, hərbi sənaye kompleksinin inkişaf etdirilməsi Azərbaycan Ordusunun güclənməsinə mühüm töhfə verib.
Məhz bu siyasətin nəticəsi olaraq Azərbaycan Ordusu 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi Zəfər qazanıb. İşğal altında olan torpaqların böyük hissəsi azad edilib və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici addım atılıb. Daha sonra 2023-cü ilin sentyabr ayında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazilərində konstitusiya quruluşu tam bərpa olundu və dövlət suverenliyi təmin edilib.
Bu tarixi uğurların əsasında dövlət, xalq və ordu birliyi dayanır. Milli Qurtuluş dövründə formalaşan bu birlik sonrakı illərdə daha da möhkəmləndi və Azərbaycanın qarşısında duran strateji məqsədlərin həyata keçirilməsində əsas amillərdən birinə çevrilib.
Azərbaycan bütün bu illər ərzində beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə sadiq qaldı, haqq işini beynəlxalq platformalarda ardıcıl şəkildə müdafiə edib. Nəticədə, uzun illər icra olunmayan və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləyən BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin tələbləri faktiki olaraq təmin edilən olub.
Bu gün əldə edilən bütün nailiyyətlərin, iqtisadi yüksəlişin, beynəlxalq nüfuzun artmasının və tarixi Zəfərlərin təməlində məhz 15 İyun - Milli Qurtuluş Günündə əsası qoyulan siyasi kurs dayanır. Bu baxımdan Milli Qurtuluş Günü təkcə Azərbaycanın keçmişinin deyil, həm də bu gününün və gələcəyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayan tarixi dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilir.
Son olaraq onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş kimi özünü təsdiq edib. Dünyanın inkişaf etmiş dövlətləri Azərbaycanla əməkdaşlığa böyük maraq göstərir, bu münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəltməyə çalışırlar. Hazırda Azərbaycanın 30-a yaxın dövlətlə strateji tərəfdaşlıq əlaqələri mövcuddur.
Bu gün Azərbaycan bir çox ölkələr üçün enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, beynəlxalq yükdaşımalar sahəsində geniş logistika imkanlarına malik olan ölkə kimi çıxış edir. Məhz bu iki istiqamətdə əldə olunan uğurlar Azərbaycanın praqmatik xarici siyasət kursunun nəticəsidir və yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin formalaşmasına şərait yaradır.
Enerji təhlükəsizliyi sahəsində Azərbaycanın təbii qazı Avropa ölkələrinə ixrac olunur. Bununla yanaşı, qaz ixracının Yaxın Şərq istiqamətində, o cümlədən İordaniya və digər ölkələrə genişləndirilməsi perspektivləri mövcuddur. Bu isə Azərbaycanın qaz ixracı siyasətində diversifikasiyanın gücləndiyini və ixrac coğrafiyasının genişləndiyini göstərir.
Digər tərəfdən, Azərbaycan Avrasiya məkanını birləşdirən nəqliyyat layihələrinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Şərqlə Qərbi əlaqələndirən Orta Dəhliz layihəsinin əsas elementlərindən biri olan Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu da məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu layihənin əsası ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə qoyulub. Layihəyə start verildiyi dövrdə bir çox dövlətlər ona skeptik yanaşsalar da, onun strateji əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirən Azərbaycan rəhbərliyi böyük əzmkarlıq nümayiş etdirərək layihənin reallaşmasına nail olub.
Bu gün artıq həmin layihənin uğurlu nəticələrini görmək mümkündür. Şərqdən Qərbə istiqamətlənən beynəlxalq yükdaşımaların həcmi ildən-ilə artır və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu bu prosesdə əsas nəqliyyat arteriyalarından biri kimi çıxış edir. Gələcəkdə layihənin həm yük, həm də sərnişin daşımalarında əhəmiyyətinin daha da artacağı gözlənilir.
Nəticə etibarilə qeyd etmək olar ki, Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışından sonra həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın gələcək inkişafının əsasını formalaşdırıb. Həmin dövrdə əldə olunan nəticələr sonrakı mərhələdə ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində strateji əhəmiyyətə malik dövlət kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirib.
Bu gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev tərəfindən həmin siyasi kurs uğurla davam etdirilir. Nəticədə ölkəmiz müxtəlif sahələrdə mühüm nailiyyətlər əldə edir. Azərbaycanın COP29, Şəhərsalma Forumu, Qoşulmama Hərəkatı, və D-8 kimi beynəlxalq platformalarda fəal iştirakı, irəli sürdüyü təşəbbüslər və əldə etdiyi nəticələr ümumbəşəri əhəmiyyət daşıyır, qlobal inkişaf proseslərinə töhfə verir.
Bütün bu uğurların əsasında Azərbaycanın təşəbbüskar, qətiyyətli və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmətə əsaslanan siyasəti dayanır. Məhz bu siyasi kurs Azərbaycan dövlətini və xalqını yeni uğurlara və möhtəşəm zəfərlərə aparan mühüm strateji xətt kimi öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.Bu variant həm müsahibə mətninə, həm də xəbər saytında sitat şəklində istifadəyə daha uyğundur".
Mövzu ilə bağlı "İnformator.az"a açıqlamasında digər ekspertimiz, siyasi şərhçi Aydın Quliyev bildirib ki, 1993-ün iyun hadisələri ərəfəsində Azərbaycanda problemlərin çox, lakin onların etibarlı həlli mexanizminin olmadığı dövrlər idi:
"Ən böyük problem bu idi ki, ölkədə siyasi sabitlik yox idi. Sabit dövlət idarəçiliyi və ictimai dövlət intizamı yox idi. Təbii ki, belə şəraitdə hər hansı bir problemin uğurlu həllindən söhbət gedə bilməz. 1993-cü ilin iyun hadisələri hakimiyyət dəyişikliyi isə ölkədə birinci növbədə möhkəm və dayanıqlı siyasi mühitin yaranmasını təmin edib. O zaman üçün bütün mövcud olan problemlərin kökü məhz sabitsizliyə, ölkə daxilindəki ziddiyyətlərə və qarşıdurmalara bağlı idi. Təbii ki, ölkəni yeni bir inkişaf mərhələsinə çıxarmaq üçün birinci növbədə sabitlik təmin olunmalı idi. Dövlət nəzarəti yeganə konstitusion ali nəzarət institutu kimi bərqərar edilməli idi. Yalnız bundan sonra yerdə qalan problemlərin həlli üçün şərait yaradıla bilərdi. Heydər Əliyev məhz gələndən sonra bunu həyata keçirib. Birinci növbədə ölkədə sabitlik, sabitliyi və dövlət nəzarətini ali nəzarət institutu kimi bərqərar edib və ölkənin ondan sonrakı bütün uğurları da məhz bunun sayəsində əldə olunub. Ona görə də, 1993-cün iyun ayından sonra Azərbaycanda başlanan yeni bir dövlət inkişaf mərhələsi məhz iyun hadisələrinə bağlıdır. İyun hadisələrində hakimiyyət dəyişikliyi baş verməsəydi, yəqin ki, o zaman üçün mövcud olan problemlərin həlli qeyri mümkün ola bilərdi. Buna görə də 1993-cü il hadisələri Azərbaycanda müstəqil dövlətçiliyin iqtisadi siyasi məzmununun real məna kəsb etdiyi dövrün başlanğıcı sayılır".
Aişə Mustafayeva
