Bir nəslin yüksəlişi və faciəsi: Aşurbəyovlar kim idi?

Azərbaycan tarixinin səhifələrini vərəqlədikcə, xalqın taleyində mühüm rol oynamış, öz əməlləri ilə yadda qalmış nəsillərlə qarşılaşırıq. Bu nəsillər təkcə yaşadıqları dövrün deyil, sonrakı zamanların da ictimai və mədəni inkişafına təsir göstərmişlər. Belə nəsillərdən biri də kökləri əsrlərin dərinliklərinə uzanan Aşurbəyovlardır. Onların adı Bakının memarlıq siması, xeyriyyəçilik ənənələri və maarifçilik hərəkatı ilə sıx bağlıdır.

Aşurbəyovların tarix səhnəsinə çıxışı təsadüfi deyil. Bu nəslin əsasında dayanan əfşar türk tayfası qədim və zəngin keçmişə malikdir. Tarixi mənbələr bu tayfanın izlərini erkən orta əsrlərdən izləməyə imkan verir. XVIII əsrdə baş verən siyasi hadisələr, xüsusilə də əfşar hökümdarlarının fəaliyyəti nəticəsində bu tayfanın bir qismi Abşeron yarımadasına köçürülmüş və burada məskunlaşmışdır. Beləliklə, zamanla yerli mühitə uyğunlaşan bu insanlar yeni bir nəslin – Aşurbəyovların formalaşmasına zəmin yaratmışdır. XIX əsrdə regionun Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olması ilə sosial-siyasi həyat dəyişmiş, zadəgan təbəqəsinin nümayəndələri üçün yeni qaydalar tətbiq edilmişdir. Məhz bu dövrdə “Aşurbəyov” soyadı rəsmi şəkildə formalaşaraq cəmiyyətə təqdim olunmuşdur.

Bu nəslin tarixdə xüsusi yer tutmasının əsas səbəblərindən biri onların memarlıq sahəsində göstərdikləri fəaliyyət olmuşdur. Neft bumu dövründə sürətlə inkişaf edən Bakı şəhərinin simasının formalaşmasında Aşurbəyovların rolu danılmazdır. Onların vəsaiti və təşəbbüsü ilə inşa edilən yaşayış binaları, məscidlər, məktəblər və xəstəxanalar bu gün də paytaxtın qədim ruhunu yaşadır. Bu tikililər yalnız daşdan və kərpicdən ibarət deyil; onlar bir dövrün dünyagörüşünü, estetik zövqünü və sosial məsuliyyət anlayışını əks etdirən canlı abidələrdir.

Aşurbəyovların xeyriyyəçilik fəaliyyəti isə ayrıca diqqətə layiqdir. Bu nəslin nümayəndələri var-dövlətlərini yalnız şəxsi rifahları üçün deyil, cəmiyyətin inkişafı üçün sərf etməyi özlərinə borc bilirdilər. Onların tikdirdiyi məktəblər savadsızlığın aradan qaldırılmasına xidmət edir, xəstəxanalar insanların sağlamlığını qoruyur, dini məkanlar isə mənəvi həyatın mərkəzinə çevrilirdi. Bu baxımdan, onların fəaliyyəti yalnız maddi deyil, həm də mənəvi sərvət yaratmaq kimi qiymətləndirilməlidir.

Nəslin ən parlaq simalarından biri olan Nabat xanım Aşurbəyova bu xeyriyyəçilik ənənəsinin zirvəsində dayanır. Onun adı Bakı tarixində xüsusi ehtiramla çəkilir. Tikdirdiyi Təzə Pir məscidi yalnız memarlıq incisi deyil, həm də onun xalqına olan sevgisinin rəmzidir. Deyilənlərə görə, o, ehtiyacı olan insanlara yardım etməyi həyatının ayrılmaz hissəsinə çevirmişdi. Həftənin müəyyən günlərində evinin qapılarını yoxsulların üzünə açması, onların problemlərinə çarə tapmağa çalışması onun humanist dünyagörüşünün bariz nümunəsidir.

Aşurbəyovlar nəslinin digər nümayəndələri də bu yolu davam etdirmişlər. Əjdər bəyin inşa etdirdiyi məscid, Teymur bəyin geniş xeyriyyə fəaliyyəti, Bala bəyin maarifə göstərdiyi qayğı bu ailənin cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Onlar gənclərin təhsil almasına dəstək verir, ictimai layihələrdə fəal iştirak edir, ölkənin inkişafına töhfə vermək üçün müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərirdilər.

Lakin XX əsrin əvvəllərində baş verən köklü siyasi dəyişikliklər bu nəslin taleyinə ağır zərbə vurdu. Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə birlikdə onların mülkləri müsadirə edildi, bir çox nümayəndələri repressiyalara məruz qaldı, bəziləri isə doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur oldular. Uzun illər ərzində bu nəslin adı unudulmağa, gördükləri işlər isə kölgədə qalmağa məhkum edildi. Tarixin bu acı səhifəsi yalnız Aşurbəyovların deyil, ümumilikdə Azərbaycanın bir çox ziyalı və varlı təbəqəsinin taleyini əks etdirir.

Bununla belə, zaman hər şeyi öz yerinə qoymağı bacarır. Sovet dövrünün çətinliklərinə baxmayaraq, Aşurbəyovların davamçıları elm, mədəniyyət və ictimai həyatın müxtəlif sahələrində fəaliyyətlərini davam etdirmişlər.

Xüsusilə, Sara xanım Aşurbəyli bu nəslin tarixində seçilən şəxsiyyətlərdən biridir. O, təkcə bu qədim soyun davamçısı deyil, həm də Azərbaycanın elmi və mədəni həyatında silinməz iz qoymuş görkəmli alimlərdən biridir. 1906-cı ildə Bakıda neft sənayeçisi ailəsində dünyaya gələn Sara xanım uşaqlıqdan zəngin mühitdə böyüsə də, həyatının sonrakı mərhələləri heç də asan keçməmişdir.

Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə birlikdə ailəsinin üzləşdiyi repressiyalar onun taleyinə də təsirsiz ötüşmədi. Varlı və nüfuzlu bir ailədən çıxmasına baxmayaraq, Sara xanım bütün imtiyazlarını itirərək həyatını sıfırdan qurmağa məcbur oldu. Lakin bu çətinliklər onun iradəsini qıra bilmədi. O, təhsilini davam etdirərək tarix elminə üz tutdu və qısa müddətdə bu sahədə özünü təsdiq etdi.

Sara xanım Aşurbəyli xüsusilə Bakı və Abşeronun orta əsrlər tarixi üzrə apardığı fundamental tədqiqatlarla tanınır. Onun araşdırmaları nəticəsində şəhərin keçmişi, qədim yaşayış məskənləri, memarlıq abidələri və ictimai həyat haqqında bir çox mühüm faktlar üzə çıxarılmışdır. O, tarixi hadisələri sadəcə təsvir etməklə kifayətlənmir, onları dərin təhlil edərək elmi dövriyyəyə yeni baxışlar gətirirdi. Bu baxımdan, onun əsərləri bu gün də tarixçilər üçün mühüm mənbə hesab olunur.

Sara xanımın fəaliyyətində diqqət çəkən ən mühüm məqamlardan biri də Aşurbəyovlar nəslinin şəcərəsinin bərpası olmuşdur. Uzun illər boyu sovet ideologiyasının təsiri ilə unudulmağa məhkum edilən bu nəsil haqqında məlumatları toplamaq, onları sistemləşdirmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq böyük cəsarət və zəhmət tələb edirdi. O, arxivlərdə apardığı araşdırmalar, topladığı sənədlər və şəxsi xatirələr əsasında bu işi uğurla həyata keçirdi. Nəticədə, Aşurbəyovların zəngin tarixi yenidən işıq üzü gördü.

Onun elmi fəaliyyəti bununla məhdudlaşmırdı. Sara xanım həm də arxeoloji tədqiqatlarda iştirak edir, qədim abidələrin öyrənilməsinə töhfə verirdi. O, Azərbaycanın tarixi irsinin qorunması və təbliği istiqamətində də mühüm işlər görmüşdür. Onun elmi irsi yalnız milli səviyyədə deyil, beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilir.

Sara xanım Aşurbəylinin həyatı bir tərəfdən faciələrlə, digər tərəfdən isə böyük nailiyyətlərlə zəngin olmuşdur. O, bütün çətinliklərə baxmayaraq, öz köklərinə sadiq qalmış, xalqına və elminə xidmət etməyi həyatının əsas məqsədinə çevirmişdir. Bu gün onun adı Azərbaycan tarixşünaslığının ən görkəmli nümayəndələri sırasında çəkilir.

Sara xanımın fəaliyyətində diqqət çəkən ən mühüm məqamlardan biri də Aşurbəyovlar nəslinin şəcərəsinin bərpası olmuşdur. Uzun illər boyu sovet ideologiyasının təsiri ilə unudulmağa məhkum edilən bu nəsil haqqında məlumatları toplamaq, onları sistemləşdirmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq böyük cəsarət və zəhmət tələb edirdi. O, arxivlərdə apardığı araşdırmalar, topladığı sənədlər və şəxsi xatirələr əsasında bu işi uğurla həyata keçirdi. Nəticədə, Aşurbəyovların zəngin tarixi yenidən işıq üzü gördü.

Onun elmi fəaliyyəti bununla məhdudlaşmırdı. Sara xanım həm də arxeoloji tədqiqatlarda iştirak edir, qədim abidələrin öyrənilməsinə töhfə verirdi. O, Azərbaycanın tarixi irsinin qorunması və təbliği istiqamətində də mühüm işlər görmüşdür. Onun elmi irsi yalnız milli səviyyədə deyil, beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilir.

Sara xanım Aşurbəylinin həyatı bir tərəfdən faciələrlə, digər tərəfdən isə böyük nailiyyətlərlə zəngin olmuşdur. O, bütün çətinliklərə baxmayaraq, öz köklərinə sadiq qalmış, xalqına və elminə xidmət etməyi həyatının əsas məqsədinə çevirmişdir. Bu gün onun adı Azərbaycan tarixşünaslığının ən görkəmli nümayəndələri sırasında çəkilir.

Aşurbəyovlar nəslinin taleyi yalnız XIX–XX əsrlərlə məhdudlaşmır. Bu köklü soyun davamçıları sonrakı dövrlərdə də müxtəlif sahələrdə diqqət çəkən fəaliyyətləri ilə seçiliblər. Onlardan biri də müasir dövrdə beynəlxalq miqyasda tanınan şəxsiyyətlərdən olan İqor Aşurbəyovdur.

İqor Aşurbəyov 1963-cü ildə Bakıda dünyaya gəlib. O, mühəndislik və texnologiya sahəsində təhsil alaraq fəaliyyətə başlayıb və qısa müddətdə özünü perspektivli mütəxəssis kimi təsdiqləyib. Lakin onun fəaliyyəti yalnız texniki sahə ilə məhdudlaşmayıb. O, sonradan müdafiə sənayesi, yüksək texnologiyalar və innovasiya sahələrində mühüm layihələrə rəhbərlik edib. Xüsusilə Rusiyanın müdafiə sənayesində fəaliyyət göstərən iri müəssisələrdən biri olan “Almaz-Antey” konsernində rəhbər vəzifələrdə çalışması onun karyerasında dönüş nöqtəsi hesab olunur.

İqor Aşurbəyovun fəaliyyəti təkcə sənaye və texnologiya ilə bitmir. O, həm də elm, təhsil və humanitar təşəbbüslərlə məşğul olur. Onun rəhbərlik etdiyi müxtəlif fondlar və təşkilatlar vasitəsilə elmi layihələr dəstəklənir, gənc mütəxəssislərin inkişafına şərait yaradılır. Maraqlı və qeyri-adi təşəbbüslərindən biri isə “Asgardia” adlı layihədir. Bu təşəbbüs özünü “kosmik dövlət” kimi təqdim edir və bəşəriyyətin gələcəkdə kosmosda yaşayışı ideyasını təşviq edir. Bu ideya bir çoxları üçün futuristik görünsə də, Aşurbəyovun baxışlarının nə qədər geniş və qeyri-standart olduğunu göstərir.

Onun fəaliyyəti ilə bağlı diqqət çəkən məqamlardan biri də ənənə ilə müasirliyin vəhdətidir. Əcdadlarının xeyriyyəçilik, maarifçilik və yeniliklərə açıq olmaq kimi xüsusiyyətləri İqor Aşurbəyovun fəaliyyətində də müəyyən mənada öz əksini tapır. O, texnologiya və elmin inkişafına töhfə verməklə yanaşı, sosial və humanitar sahələrdə də aktiv mövqe tutur.

Məhz bu ənənənin davamı kimi, bu gün Bakının küçələrində ucalan qədim binalar, məscidlərin zərif günbəzləri, tarixi tikililərin daş divarları sanki keçmişlə bu günü birləşdirərək bizə səslənir. Onlar Aşurbəyovların gördüyü işlərin səssiz şahidləri olmaqla yanaşı, bir nəslin ideallarının, arzularının və xidmətlərinin zamanlar boyu yaşadığını nümayiş etdirir.

Aşurbəyovların taleyi bizə bir həqiqəti xatırladır: tarix bəzən unudulsa da, böyük əməllər heç vaxt itib getmir. Onların qoyduğu irs bu gün də yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür. Bu isə onu göstərir ki, xalqına xidmət edən insanların adı zamanın sınağından çıxaraq əbədiyaşar olur.

Səbiyyə Zayirova