Bir dahi, bir maşın və müharibənin taleyini dəyişən kəşf - Alan Türinqin hekayəsi

Bəzən müharibələrin taleyini meydanlarda döyüşən ordular deyil, səssiz otaqlarda çalışan insanların zəkası dəyişir. İkinci Dünya müharibəsi illərində bir riyaziyyatçının apardığı araşdırmalar milyonlarla insanın həyatına təsir edəcək hadisələrin istiqamətini dəyişdi. Söhbət Almaniyanın ən mürəkkəb şifrələmə sistemlərindən biri olan “Enigma”nın sirrinin açılmasında mühüm rol oynayan, müasir kompüter elminin banilərindən sayılan Alan Türinqdən gedir.

Riyaziyyata sığmayan bir zəka

Alan Mathison Türinq 23 iyun 1912-ci ildə Londonda dünyaya gəlib. Uşaqlıqdan riyaziyyata və elmi məsələlərə xüsusi maraq göstərən Türinq yaşıdlarından fərqli düşünmə qabiliyyəti ilə seçilib. O, 1931-ci ildə Kembric Universitetinin Kral Kollecinə daxil olub, daha sonra Prinston Universitetində elmi fəaliyyətini davam etdirib.

Türinqin elmi maraqları yalnız riyazi hesablamalarla məhdudlaşmırdı. O, maşınların insan düşüncəsinə bənzər əməliyyatları yerinə yetirə bilməsi, mürəkkəb problemlərin mexaniki yollarla həlli kimi məsələlər üzərində düşünürdü. Hələ 1936-cı ildə irəli sürdüyü nəzəri maşın modeli gələcək kompüter elminin əsas ideyalarından birinə çevrildi.

Lakin onun adını dünya tarixinə yazdıran hadisələr İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə əlaqəli oldu.

“Enigma”nın açılması: Bir maşının arxasındakı sirr

1939-cu ildə Almaniyanın Polşaya hücumundan sonra Avropada müharibə başladı. Nasist Almaniyası hərbi məlumatların məxfiliyini qorumaq üçün “Enigma” adlı xüsusi şifrələmə maşınından istifadə edirdi. Bu qurğu vasitəsilə göndərilən mesajlar adi mətn şəklində deyil, yalnız müvafiq şifrəni bilən tərəfin oxuya biləcəyi formada ötürülürdü.

“Enigma”nı fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun son dərəcə mürəkkəb mexanizmi idi. Hər dəfə düyməyə basıldıqda elektrik dövrəsindəki rotorlar hərəkət edir və hərflərin şifrələnmə qaydası dəyişirdi. Bu isə mümkün kombinasiyaların sayını olduqca artırırdı. Alman hərbi komandanlığı belə bir sistemi düşmənin sındırmasını demək olar ki, mümkünsüz hesab edirdi.

Ancaq Britaniyanın Bletçli Park adlı məxfi mərkəzində çalışan bir qrup alim bu fikri dəyişməyə çalışırdı. Onların arasında Alan Türinq də var idi.

Türinq “Enigma”nın şifrələrini açmaq üçün riyazi üsullardan istifadə etməyə başladı. Bu işdə onun mühüm addımlarından biri “Bombe” adlanan elektromexaniki qurğunun hazırlanması oldu. Maşın mümkün şifrə parametrlərini sistemli şəkildə yoxlayaraq düzgün kombinasiyaların müəyyənləşdirilməsini sürətləndirirdi.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Türinq bu işi sıfırdan başlamayıb. Polşa kriptoanalitikləri müharibədən əvvəl “Enigma”nın şifrələrinin açılması istiqamətində mühüm nailiyyətlər əldə edib, topladıqları bilikləri Britaniya mütəxəssisləri ilə bölüşüblər. Türinq həmin bilikləri inkişaf etdirərək yeni texniki həllərin yaradılmasına töhfə verdi. Bu prosesdə Qordon Uelçman və Bletçli Parkın digər əməkdaşları da mühüm rol oynayırdı.

Səssiz qələbənin müharibəyə təsiri

“Enigma” ilə şifrələnən məlumatların oxunması müttəfiq qüvvələr üçün böyük strateji üstünlük yaratdı. Xüsusilə, Atlantik okeanında alman sualtı qayıqlarının hərəkətlərini izləmək baxımından bu məlumatlar əhəmiyyətli idi. Alman sualtı qayıqları müttəfiqlərin təchizat gəmilərinə ciddi təhlükə yaradırdı. Şifrələrin açılması isə onların planları barədə məlumat əldə etməyə və mümkün hücumların qarşısını almağa imkan verirdi.

Bletçli Parkda aparılan bu işlərin İkinci Dünya müharibəsinin gedişinə mühüm təsir göstərdiyi, müharibənin qısalmasına və çoxsaylı insan həyatının xilas edilməsinə töhfə verdiyi qəbul olunur. Beləliklə, cəbhədən uzaqda, məxfi bir mərkəzdə hazırlanan texniki həllər döyüş meydanındakı qüvvələr nisbətinə təsir edə bilirdi.

Maraqlıdır ki, bu fəaliyyətin əhəmiyyəti uzun müddət ictimaiyyətdən gizli saxlanılıb. Müharibədən sonra da Bletçli Parkın fəaliyyəti barədə məlumatlar məxfi qaldığından Türinqin xidmətləri geniş şəkildə tanınmayıb.

Müharibədən sonra başlayan başqa bir mübarizə

Müharibə başa çatdıqdan sonra Türinq elmi fəaliyyətini davam etdirərək kompüter texnologiyalarının inkişafına yönəldi. O, 1945-ci ildən etibarən Milli Fizika Laboratoriyasında işləyib, daha sonra Mançester Universitetində kompüter layihələri üzərində fəaliyyət göstərib.

1950-ci ildə dərc olunan “Hesablama maşınları və zəka” adlı məqaləsində isə o, maşınların düşünə bilib-bilməyəcəyi sualını gündəmə gətirdi. Bu yanaşma sonradan “Türinq testi” kimi tanındı. Testin əsas məqsədi insanın kompüterlə ünsiyyət zamanı qarşısındakının maşın, yoxsa insan olduğunu ayırd edə bilib-bilməyəcəyini müəyyənləşdirmək idi. Bu fikir süni intellekt sahəsində sonrakı müzakirələr üçün mühüm zəmin yaratdı.

Lakin elmi uğurlarına baxmayaraq, Türinq öz ölkəsində ağır ayrı-seçkiliklə üzləşdi. 1952-ci ildə homoseksual münasibətinə görə Böyük Britaniyada məhkum edildi. Həmin dövrdə ölkə qanunvericiliyi kişilər arasında homoseksual münasibətləri cinayət hesab edirdi. Alim həbs cəzası əvəzinə hormon müalicəsinə razılaşmağa məcbur oldu. Bu qərar onun şəxsi həyatına və karyerasına ciddi təsir göstərdi.

1954-cü il iyunun 7-də Alan Türinq 41 yaşında vəfat etdi. Onun ölümü ilə bağlı istintaq nəticəsində ölümün intihar olduğu qənaətinə gəlindi.

Gecikmiş etiraf və unudulmayan miras

Türinqin ölümündən sonra onun elmi xidmətləri və müharibədəki rolu getdikcə daha geniş tanınmağa başladı. 2013-cü ildə Böyük Britaniya kraliçası II Elizabet alimi ölümündən sonra əfv etdi. Bu qərar onun vaxtilə məhkum edilməsinin ədalətsiz və ayrı-seçkilik xarakterli olduğunu göstərən mühüm addım kimi qiymətləndirildi.

Bu gün Alan Türinq yalnız “Enigma”nın şifrələrinin açılmasına verdiyi töhfə ilə deyil, həm də müasir kompüter elminin və süni intellektin nəzəri əsaslarının formalaşmasındakı rolu ilə xatırlanır. Onun adı kompüter elminin ən nüfuzlu mükafatlarından biri olan Türinq mükafatında da yaşayır.

Bir vaxtlar müharibənin gedişinə təsir edən bir maşının yaradılmasına töhfə verən alim, əslində, gələcəyin texnologiyalarına da yol açıb. Alan Türinqin hekayəsi isə tarixə yalnız böyük bir elmi kəşfin deyil, həm də zəkası ilə dünyanı dəyişən, lakin yaşadığı cəmiyyətin qərəzindən qoruna bilməyən bir insanın hekayəsi kimi düşdü.

Ada Hacızadə