Günəşin görünməmiş üzü

Günəş hər gün Yer kürəsinin həyatını təmin edən əsas enerji mənbəyi olsa da, alimlər hələ də onun atmosferində baş verən bir sıra proseslərin mahiyyətini tam izah edə bilmirlər. 

Son müşahidələr isə ulduzumuzun səthində daha əvvəl bu miqyasda görünməyən strukturları üzə çıxarıb. Dünyanın ən güclü Günəş teleskoplarından biri olan Daniel K. Inouye Günəş Teleskopunun əldə etdiyi görüntülər Günəşin səthində 20 kilometrdən daha kiçik strukturları belə fərqləndirməyə imkan verib.

Görüntülərdə dalğaya və burulğana bənzəyən kiçik strukturlar müşahidə olunub. Tədqiqatçılar onların Kelvin-Helmholtz qeyri-sabitliyi ilə əlaqəli olduğunu bildirirlər. Bu hadisə müxtəlif sürətlə hərəkət edən iki maye və ya plazma təbəqəsinin sərhədində yaranan dalğalanmalar nəticəsində formalaşır.

Bu proses Yer kürəsində də müşahidə edilir. Məsələn, okeanlarda su təbəqələrinin qarşılıqlı hərəkətində və atmosferdə buludların formalaşması zamanı buna bənzər strukturlar meydana çıxa bilər. Lakin Günəşdə proses daha ekstremal şəraitdə baş verir: burada söhbət milyonlarla dərəcəyə çatan temperatur və ionlaşmış plazmadan gedir.

Günəşin səthi ilə onun xarici atmosferi arasında temperatur fərqi elm adamlarını uzun illərdir düşündürür. Günəşin görünən səthinin temperaturu təxminən 5 500 dərəcə Selsi olduğu halda, tac adlanan xarici atmosferdə temperatur milyonlarla dərəcəyə yüksələ bilir.

İlk baxışdan bu, məntiqə zidd görünür. Çünki Günəşdən uzaqlaşdıqca temperaturun azalması gözləniləndir. Lakin reallıqda Günəşin tacı onun səthindən daha istidir.

Məhz yeni müşahidə edilən kiçikmiqyaslı dalğalar və turbulent proseslər bu sirrin izahında mühüm rol oynaya bilər. Alimlər hesab edirlər ki, belə hərəkətlər enerji və istiliyin Günəşin atmosferinin daha yüksək təbəqələrinə daşınmasına kömək edə bilər.

Daniel K. Inouye Günəş Teleskopunun əsas güzgüsünün diametri 4 metrdir. Havay adalarında, Haleakala vulkanının zirvəsinə yaxın ərazidə yerləşən teleskop Günəşin ən yüksək ayırdetmə qabiliyyətli müşahidələrini aparmaq üçün hazırlanıb.

Yeni görüntülərdə təxminən 20 kilometr ölçüsündə strukturların seçilməsi Günəşin nəhəng ölçüləri nəzərə alındıqda xüsusilə diqqətçəkicidir. Günəşin diametri təxminən 1,4 milyon kilometrdir. Buna görə də alimlərin müşahidə etdiyi strukturlar ulduzun ümumi ölçüsü ilə müqayisədə son dərəcə kiçikdir.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, bu strukturların mövcudluğu daha əvvəl nəzəri modellər əsasında proqnozlaşdırılsa da, onların Günəş atmosferində bu qədər detallı şəkildə birbaşa müşahidəsi mühüm elmi nəticə hesab olunur.

Günəşdə baş verən proseslər yalnız astronomları maraqlandıran uzaq kosmik hadisələr deyil. Günəşin aktivliyi Yer kürəsindəki texnoloji sistemlərə birbaşa təsir göstərə bilər.

Güclü Günəş partlayışları və tac kütlə atılmaları nəticəsində kosmosa böyük miqdarda enerji və yüklü hissəciklər yayıla bilər. Bu hissəciklər Yerə çatdıqda geomaqnit qasırğalarına səbəb olaraq peyklərin fəaliyyətinə, radio rabitəsinə, GPS sistemlərinə və elektrik şəbəkələrinə təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan Günəşdə enerjinin necə yarandığını, hansı proseslərlə atmosferin yuxarı təbəqələrinə daşındığını və partlayışların necə formalaşdığını öyrənmək yalnız fundamental elm baxımından deyil, Yer kürəsində texnoloji təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Yeni görüntülər Günəşin səthində əvvəllər nəzəri olaraq təsvir edilən prosesləri daha yaxından müşahidə etməyə imkan verir. Bu isə alimlərin Günəş atmosferinin qızması, maqnit sahələrinin davranışı və Günəş partlayışlarının yaranması ilə bağlı modellərini təkmilləşdirməsinə şərait yarada bilər.

Ən mühüm məqam isə odur ki, alimlər artıq Günəşin səthinə yalnız böyük miqyaslı strukturlar səviyyəsində deyil, kilometrlərlə ölçülən daha kiçik proseslər səviyyəsində də baxa bilirlər.

Beləliklə, yeni görüntülər Günəşin sadəcə estetik baxımdan möhtəşəm görüntüsünü ortaya qoymur. Onlar ulduzumuzun daxilində və atmosferində enerjinin necə hərəkət etdiyini anlamaq üçün yeni imkan yaradır.

Nəticə olaraq, Günəşin atmosferinin səthindən daha isti olması kimi uzun illərdir cavabı tam tapılmayan suallar hələ də aktualdır. Lakin Daniel K. Inouye Günəş Teleskopunun yeni müşahidələri bu sirrin həllinə aparan yolda mühüm addım ola bilər. Əldə olunan məlumatlar gələcəkdə Günəş partlayışlarının və kosmik hava hadisələrinin daha yaxşı proqnozlaşdırılmasına da töhfə verə bilər.

Nuray Əliyeva