Məktəblərdə telefon qadağası olmalıdırmı?
Son illər məktəblərdə telefon istifadəsi ilə bağlı müzakirələr daha da aktuallaşıb. Bir tərəf düşünür ki, telefonlar dərslərin keyfiyyətini aşağı salır və şagirdlərin diqqətini dağınıq edir. Digər tərəf isə hesab edir ki, telefon XXI əsrin əsas alətlərindən biridir və onun qadağası gənclərin texnologiyadan geri qalmasına səbəb ola bilər.
Bu mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Kamran Əsədov “İnformator.az”a bildirib ki, məktəblərdə telefon istifadəsi təhsil prosesinin keyfiyyətinə birbaşa təsir edən əsas amillərdən birinə çevrilib və şagirdlərin diqqət resurslarını zəiflətməsi, dərsə fokuslanmanı azaltması son illər müşahidə edilən nəticələr arasında daha aydın görünür:
“Elm və Təhsil Nazirliyinin məktəbdaxili intizam və dərs mühitinin sağlamlaşdırılması ilə bağlı son təşəbbüsləri fonunda telefon məsələsinin gündəmə gətirilməsi məhz keyfiyyətə yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Reallıq ondan ibarətdir ki, telefonların məktəbə sərbəst şəkildə daxil olması diqqətin parçalanmasını artırır və bu, dərsin səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır. Bu təsir sadəcə müşahidə deyil, empirik sübutlarla təsdiqlənir. London School of Economics-in 2015-ci il araşdırması göstərir ki, telefonların dərs zamanı istifadəsinin məhdudlaşdırıldığı məktəblərdə akademik nəticələr orta hesabla 6-7% yüksəlib. Daha zəif nəticə göstərən şagirdlərdə isə artım 14%-ə çatıb ki, bu da təhsildə bərabərliyin güclənməsi baxımından mühüm siqnaldır. Bundan əlavə, ABŞ-də 2022-ci ildə aparılan psixoloji araşdırma diqqət yayındırıcı fəaliyyətin - o cümlədən telefon istifadəsinin - yadda saxlamaya təsirini ölçüb və göstərib ki, cəmi 15 dəqiqəlik cihaz fəaliyyəti şagirdin dərs sonrası yadda saxlama qabiliyyətini 22% zəiflədir. Bu faktlar göstərir ki, telefonlar yalnız davranış problemi yaratmır, həm də tədrisin effektivliyini kəskin şəkildə azaldır. Mövcud qanunvericilik də təhsilin əsas məqsədinin diqqət, davranış və öyrənmə mühitinin qorunması olduğunu göstərir. “Ümumi Təhsil haqqında” Qanunun 10.1-ci maddəsində açıq qeyd edilir ki, məktəb pedaqoji prosesin təşkili zamanı “təhlükəsiz və sağlam öyrənmə mühitini təmin etməlidir”. Eyni zamanda 13.2-ci maddə qiymətləndirmənin məqsədi kimi şagirdin “bilik, bacarıq və kompetensiyalarının düzgün və obyektiv ölçülməsini” müəyyən edir. Telefonların dərs zamanı sərbəst istifadəsi isə bu maddələrin mahiyyətinə uyğun olmayan mühit yaradır: nə təhlükəsizlik təmin edilir, nə də biliklərin obyektiv qiymətləndirilməsi mümkündür. Ona görə də Elm və Təhsil Nazirliyinin məktəb intizamı ilə bağlı son qərarları və məktəblərə verilən göstərişlər təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində atılan müsbət addım kimi çıxış edir və qanunun məqsədləri ilə tam uyğunlaşır. Dünya təcrübəsi telefonların idarə olunması ilə bağlı üç fərqli modeli təqdim edir və bu modellərdən istifadə edən ölkələrin nəticələri müqayisə imkanı yaradır. Fransa tam qadağa tətbiq edir və 2018-ci ildən bəri davranış pozuntularında 15% azalma, dərsə davamiyyətdə isə 12% artım qeydə alınıb. Böyük Britaniya və Niderland qismən qadağa modelinə üstünlük verir; burada telefon dərs zamanı əlçatmaz yerdə saxlanılır, lakin fasilələrdə müəyyən şərtlərlə istifadəyə icazə verilir. Bu ölkələrdə də şagird performansı üzrə artım müşahidə edilib, lakin nəticə tam qadağa tətbiq edən ölkələrdə olduğu qədər yüksək deyil. Finlandiya və Sinqapur kimi yüksək nəticəli təhsil sistemləri isə telefonu dərs alətinə çevirərək nəzarətli model tətbiq edir, lakin bu modeli mümkün edən əsas faktor həmin ölkələrin yüksək müəllim hazırlığı və rəqəmsal tədris mühiti ilə bağlıdır. Bu qarşılıqlı müqayisə göstərir ki, telefonun tam sərbəst istifadəsi heç bir inkişaf etmiş təhsil sistemində qəbul olunmur və bütün uğurlu modellər ya qadağaya, ya da ciddi nəzarətə əsaslanır. Tam qadağanın texnoloji bacarıqlara mənfi təsir göstərəcəyi ilə bağlı iddialar isə təhlil qarşısında dayanmır, çünki texnoloji bacarıq telefon istifadəsi ilə deyil, məktəbdə rəqəmsal savadlılığın necə tədris olunması ilə müəyyən edilir. OECD 2023 hesabatında göstərilir ki, telefon istifadə müddəti gündə 2 saatdan çox olan şagirdlərdə funksional oxu bacarığı 18%, riyaziyyat nəticələri 14% aşağı düşür. Bu isə göstərir ki, telefon texnologiya deyil, əsasən əyləncə və sosial media vasitəsidir. Texnoloji bacarıqlar kompüter laboratoriyaları, kodlaşdırma dərsləri, STEAM proqramları və layihə əsaslı öyrənmə ilə formalaşır. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə bu sahədə - xüsusilə STEAM mərkəzlərinin genişləndirilməsi, informatika müəllimlərinin sertifikasiyası və rəqəmsal resursların artırılması üzrə gördüyü işlər texnoloji inkişafın məktəb daxilində təmin olunduğunu göstərir. Bu infrastruktur mövcud olduğu halda telefonun qadağası texnoloji geriləmə yaratmır, əksinə, diqqətin qorunmasına və öyrənmə keyfiyyətinin yüksəlməsinə xidmət edir. Hesab edirəm ki, telefonların məktəblərdə məhdudlaşdırılması praktiki olaraq dərs mühitini yaxşılaşdıran, şagird performansını artıran və qanunvericiliyin tələbləri ilə üst-üstə düşən addımdır. Tədris keyfiyyəti artdıqca, telefonun yaratdığı diqqət parçalanmasının qarşısı alındıqca və Elm və Təhsil Nazirliyinin intizam, qiymətləndirmə və məktəb mühiti ilə bağlı apardığı islahatlar daha sistemli şəkildə davam etdikcə, məktəb real öyrənmə məkanına çevrilir. Təhlil sübut edir ki, dəyişməli olan telefonun mövcudluğu deyil, onun idarə olunmasıdır və məhz bu istiqamətdə atılan addımlar təhsilin keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldəcək”.
Cavahir Əsgərbəyli
