Rusiya ilə Azərbaycan energetika sahəsində əməkdaşlığı genişləndirir
Rusiya ilə Azərbaycan arasında energetika sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi regional enerji təhlükəsizliyi və mövcud infrastrukturdan səmərəli istifadə baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Qaz İxrac edən Ölkələr Forumunun VIII sammitində iştirak edənlərin çıxışlarını şərh edərkən bu məsələyə münasibət bildirib.
Mövzu ilə bağlı İnformator.az-a açıqlamasında Sumqayıt Dövlət Universitetinin Energetika və nəqliyyat texnologiyaları kafedrasının müdiri, texnika elmləri namizədi, dosent Ramiz Kəlbiyev bildirib ki, Azərbaycanın əsas məqsədlərindən biri daxili enerji tələbatını etibarlı şəkildə ödəməkdir:
“Rusiya ilə Azərbaycan arasında energetika sahəsində əməkdaşlığı qarşılıqlı iqtisadi maraqlara, regional enerji təhlükəsizliyinə və mövcud infrastrukturdan səmərəli istifadəyə əsaslanan praqmatik tərəfdaşlıq kimi qiymətləndirmək olar. Bu əməkdaşlığın əsas hərəkətverici qüvvələri iqtisadi maraqlar, coğrafi yaxınlıq, enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və regional enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklərdir.
Rusiya ilə Azərbaycan arasında mövcud qaz nəqli infrastrukturu enerji resurslarının qarşılıqlı tədarükü və regional enerji balansının tənzimlənməsi üçün imkanlar yaradır. Rusiya ilə əməkdaşlıq müəyyən hallarda Azərbaycanın daxili qaz balansının tənzimlənməsinə, enerji sisteminin dayanıqlığının artırılmasına və mövcud infrastrukturdan daha səmərəli istifadəyə kömək edə bilər.
Bununla yanaşı, Azərbaycan və Rusiya enerji bazarlarının müəyyən seqmentlərində rəqib kimi də çıxış edirlər. Xüsusilə Türkiyə və Avropa bazarlarında qaz təchizatı ilə bağlı hər iki ölkənin maraqları mövcuddur. Buna görə də əməkdaşlığın uğuru tərəflərin milli maraqlarını uzlaşdırmaq və qarşılıqlı faydalı mexanizmlər formalaşdırmaq bacarığından asılıdır”.
Ramiz Kəlbiyev qeyd edib ki, Rusiya ilə Azərbaycan arasında energetika sahəsində siyasi dialoqun güclənməsi regional enerji əməkdaşlığının inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Bununla belə, siyasi bəyanatlarla konkret kommersiya müqavilələrini fərqləndirmək vacibdir:
“Əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələr özlüyündə yeni qaz tədarükü və ya tranzit müqaviləsinin imzalandığını təsdiqləmir. İlk növbədə, mövcud qaz nəqli infrastrukturundan daha çevik istifadə imkanları yarana bilər. Azərbaycanla Rusiyanı birləşdirən qaz kəmərləri tarixən hər iki istiqamətdə qaz nəqli üçün istifadə olunub.
İkinci mühüm istiqamət Türkiyə bazarıdır. Türkiyənin qaz təchizatının müxtəlif mənbələr hesabına təmin edilməsi həm Azərbaycan, həm də Rusiya üçün əhəmiyyətlidir. Tərəflər arasında əməkdaşlığın genişlənməsi qaz təchizatında çevikliyi artıra bilər. Bununla belə, bazar payı və qiymət rəqabəti ilə bağlı məsələlər də aktuallığını qoruyacaq.
Üçüncü istiqamət Azərbaycanın regional tranzit rolunun gücləndirilməsidir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və mövcud enerji infrastrukturu onu Xəzər hövzəsi, Rusiya, Türkiyə və Avropa arasında mühüm enerji əlaqələndiricisinə çevirir. Gələcəkdə Rusiya qazının Azərbaycan ərazisindən üçüncü ölkələrə nəqli ilə bağlı razılaşmalar əldə olunarsa, bu, ölkənin tranzit gəlirlərinin artırılması üçün imkan yarada bilər. Lakin belə layihələr texniki, hüquqi və kommersiya baxımından əsaslandırılmalıdır.
Eyni zamanda, Azərbaycanın Avropaya qaz nəqlində mühüm rol oynayan Cənub Qaz Dəhlizinin əhəmiyyətini nəzərə almaq lazımdır. Bu dəhliz Azərbaycan qazının Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına çatdırılmasını təmin edir. Buna görə də yeni regional razılaşmalar Azərbaycanın mövcud ixrac öhdəliklərinə və strateji maraqlarına uyğun olmalıdır”.
Müsahib vurğulayıb ki, Azərbaycanın enerji siyasətində əsas prioritetlər daxili bazarın etibarlı qaz təchizatının təmin edilməsi, ixrac öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi və enerji təhlükəsizliyinin qorunmasıdır:
“Rusiya qazının daxili bazarda istifadəsi və ya tranziti ilə bağlı məsələlər məhz bu prioritetlər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
Rusiya qazının Azərbaycana tədarükü müəyyən dövrlərdə daxili tələbatın ödənilməsi və qaz balansının tənzimlənməsi üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Məsələn, idxal olunan qaz daxili istehlaka yönəldilərsə, Azərbaycanın öz hasil etdiyi qazın bir hissəsini ixraca ayırmaq imkanı yarana bilər. Lakin bu mexanizmin iqtisadi baxımdan səmərəli olması qazın alış qiymətindən, nəqliyyat xərclərindən və ixracdan əldə olunan gəlirlərdən asılıdır.
Rusiya qazının tranziti məsələsində isə müqavilə şərtləri, nəqliyyat tarifləri, boru kəmərlərinin ötürmə qabiliyyəti və alıcı ölkələrin tələbləri əsas rol oynayır. Tranzit zamanı qaz müəyyən marşrut üzrə üçüncü ölkəyə çatdırılır. Svop əməliyyatları zamanı isə müxtəlif məntəqələrdə ekvivalent həcmdə qazın tədarükü barədə razılaşmalar həyata keçirilə bilər. Bununla belə, konkret tranzit və ya svop mexanizminin mövcudluğu müvafiq müqavilələrlə təsdiqlənməlidir.
Rusiya qazının Azərbaycan vasitəsilə Avropaya çatdırılması məsələsi də texniki imkanlarla yanaşı, hüquqi və geosiyasi amillərdən asılıdır. Avropa İttifaqının enerji siyasətində qaz təchizatının şaxələndirilməsi və Rusiya qazından asılılığın azaldılması mühüm yer tutur. Buna görə də belə layihələr alıcı ölkələrin tələbləri və qüvvədə olan müqavilələr çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
Mənim fikrimcə, Azərbaycan bu sahədə balanslaşdırılmış siyasət yürütməli, həm daxili enerji təhlükəsizliyini, həm də ixrac maraqlarını əsas prioritet kimi nəzərə almalıdır”.
Ayşə Cəfərova
