Anesteziyanın şüura təsiri ilə bağlı yeni ipucları

Ümumi anesteziyanın insanı necə şüursuz vəziyyətə gətirdiyi hələ də tam olaraq müəyyən edilməyib. Lakin alimlər hesab edirlər ki, bu dərmanların təsir mexanizminin öyrənilməsi şüurun təbiəti ilə bağlı mühüm ipucları verə bilər.

1797-ci ildə Britaniya donanmasının komandiri, admiral Horatio Nelsonun sağ qolu amputasiya edilib. Əməliyyat onun həyatını xilas edib. Rəvayətə görə, həmin vaxt ona təklif olunan yeganə anesteziya bir qurtum rom olub.

Bəşər tarixinin böyük hissəsində hətta ətrafların amputasiyası belə xəstələr tam ayıq vəziyyətdə olarkən həyata keçirilib. 1846-cı ildə ümumi anesteziyanın tətbiq olunması isə tibbdə böyük dəyişiklik yaradıb. Artıq şüuru müvəqqəti olaraq istənilən vaxt və istənilən insanda söndürmək mümkün olub.

Bu gün dünyada hər il 350 milyondan çox cərrahi əməliyyat ümumi anesteziya altında həyata keçirilir. Lakin bu dərmanların insanı necə şüursuz vəziyyətə gətirdiyi hələ də tam aydın deyil. Yeni araşdırmalar isə beyinin fundamental fəaliyyət prinsipləri, hətta şüurun mənşəyi barədə ipucları ortaya çıxarır.

Anesteziya beyində nə edir?

Anesteziklərin bir neçə növü mövcuddur. Bəziləri birbaşa ağrını bloklayır, digərləri isə insanı yuxulu və rahat vəziyyətə gətirir. Ümumi anesteziklər isə bundan daha irəli gedərək insanı tamamilə şüursuz vəziyyətə salır.

Şüursuzluq yarada bilən çoxsaylı anesteziklər mövcuddur. Bunlara praktikada nadir hallarda istifadə olunan ksenon kimi nisbətən təsirsiz qazlardan tutmuş, ən geniş istifadə edilən ümumi anesteziklərdən biri olan propofola qədər müxtəlif preparatlar daxildir.

Ümumi anesteziklərin kimyəvi quruluşları bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Lakin onların ümumi təsiri beyindəki sinir hüceyrələrinin əlaqəsini pozmaq və onların bir-biri ilə əlaqə saxlamasına mane olmaqdır.

Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) nəticələri göstərir ki, ümumi anesteziya zamanı beyində fəaliyyət qlobal şəkildə azalır. Bununla belə, bu prosesin insanı necə şüursuz vəziyyətə gətirdiyi hələ tam aydın deyil.

Alimləri düşündürən əsas suallardan biri budur: Anesteziya zamanı şüursuzluq üçün bütün beynin fəaliyyətinin dayanması vacibdirmi, yoxsa beynin müəyyən bölgələri bu prosesdə daha mühüm rol oynayır?

Britaniyanın London şəhərindəki İmperial Kollecin birofizika və anesteziologiya professoru Nik Franks hesab edir ki, beynin bir-biri ilə sıx əlaqəli olması bu prosesi araşdırmağı çətinləşdirir.

Onun sözlərinə görə, beyin skanlarında bəzi bölgələrin digərlərinə nisbətən daha həssas olduğu və ilk olaraq fəaliyyətini azaltdığı görünür. Bu isə həmin bölgələrin daha sonra beynin ümumi fəaliyyətinin dayanmasına səbəb olub-olmadığı sualını ortaya çıxarır.

Talamusun rolu

Franks xüsusilə talamusa diqqət çəkir. Beynin dərinliyində yerləşən yumurta formalı bu struktur müxtəlif beyin bölgələri arasında əsas əlaqələndirici mərkəzlərdən biri hesab olunur.

Araşdırmalar göstərir ki, ümumi anesteziya tətbiq edilərkən talamus fəaliyyətini ilk azaldan bölgələrdən biri olur. Talamus eyni zamanda yuxunun başlanması və davam etdirilməsində mühüm rol oynayır.

Bu səbəbdən alimlər anesteziklərin beyinin təbii yuxu mexanizmini bir növ “ələ keçirib-keçirmədiyini” araşdırırlar.

Franks bildirir ki, heyvanlara anesteziya verildikdən sonra talamusun müəyyən hissəsi stimullaşdırıldıqda onları oyatmaq mümkün olub. Bəzi araşdırmalarda komada olan insanların da talamusun stimullaşdırılması nəticəsində oyandırıla bildiyi göstərilib.

Bununla belə, alimlər bu mexanizmin ümumi anesteziya zamanı şüurun itirilməsində əsas rol oynadığını təsdiqləmək üçün daha çox araşdırmaya ehtiyac olduğunu bildirirlər.

Digər alimlər isə şüurun əsas mərkəzinin beynin xarici, qırışlı təbəqəsi olan beyin qabığı olduğunu düşünürlər. Bu yanaşmaya görə, anesteziklərin əsas təsir göstərdiyi bölgələrdən biri də məhz beyin qabığı ola bilər.

Bundan başqa, beynin alın payı və təpə payı kimi digər bölgələri də prosesdə iştirak edə bilər. Alın payı daha yüksək səviyyəli fəaliyyətlər, o cümlədən tənqidi düşüncə ilə əlaqələndirilir. Təpə payı isə toxunma kimi hissi məlumatların emalında mühüm rol oynayır.

Alimlər hesab edirlər ki, ümumi anesteziyanın beyində yaratdığı dəyişikliklərin daha dərindən öyrənilməsi yalnız anesteziyanın necə işlədiyini deyil, həm də insan şüurunun necə yarandığını anlamağa kömək edə bilər.

Güllər Gülhüseynova