Antarktidada iqlim dəyişikliyinin gözlənilməz “qalibi”

Antarktidanın buzlaqları arasında iqlim dəyişikliyinin yaratdığı mənzərə hər növ üçün eyni deyil. Bəzi pinqvin növləri istiləşən iqlim fonunda yaşayış areallarını itirərkən, gentu pinqvinləri dəyişən şəraitə uyğunlaşaraq saylarını artırır.

Bu fərqli mənzərəni Deception adasında da görmək mümkündür. Aktiv vulkanın yaratdığı, dəniz suları ilə dolmuş kalderanın içində yerləşən ada bir vaxtlar balina ovu sənayesinin mərkəzlərindən biri olub. Bu gün isə ərazidə paslanmış neft çənləri, köhnə sənaye qurğuları və digər tarixi qalıqlar arasında pinqvinlərə rast gəlinir. 

Vəhşi təbiət fotoqrafı Romain Baratsın çəkdiyi görüntülərdən birində üç gentu pinqvini köhnə sənaye qurğularının yanında dayanıb. Foto 2026-cı ilin Ocean Photographer of the Year müsabiqəsində finalçılar arasında yer alıb.

Görüntünün diqqətçəkən tərəfi yalnız tərk edilmiş sənaye obyektləri ilə vəhşi təbiətin eyni kadrda görünməsi deyil. Pinqvinlər həmin qurğulardan həm də sığınacaq kimi istifadə edirlər. Xüsusilə tük dəyişmə dövründə onlar üçün istilik və küləkdən qorunmaq həyati əhəmiyyət daşıyır.

Gentu pinqvinləri tük dəyişdirərkən müəyyən müddət suya girə bilmirlər. Buna görə də bədənlərini isti saxlamaq üçün uyğun yerlər axtarırlar. Deception adasında isə vulkanik istilik bu baxımdan təbii üstünlük yaradır.

Aktiv vulkanın içindəki qeyri-adi sığınacaq

Deception adası adi ada deyil. Onun mərkəzində dəniz suyu ilə dolmuş böyük kaldera yerləşir və ərazi aktiv vulkanik sistemin bir hissəsidir. Adanın son təsdiqlənmiş püskürməsi 1970-ci ildə baş verib. 1967-1970-ci illərdəki püskürmələr isə burada fəaliyyət göstərən elmi stansiyalara ciddi ziyan vurub. 

Ada XX əsrin əvvəllərində balina ovu sənayesinin mühüm məntəqələrindən biri olub. 1912-ci ildə burada Hektor balina emalı stansiyası fəaliyyətə başlayıb və 1931-ci ilədək işləyib. Bu dövrdən qalan sənaye qurğularının bir hissəsi bu gün də adanın landşaftında görünür. 

Beləliklə, bir vaxtlar insanın təbiətdən intensiv istifadə etdiyi ərazi indi vəhşi heyvanların həmin insan fəaliyyətindən qalan strukturlardan yararlandığı məkana çevrilib.

Gentu pinqvinlərini digərlərindən fərqləndirən nədir?

Alimlər gentu pinqvinlərini iqlim dəyişikliyi fonunda nisbətən üstün mövqedə olan növlərdən biri kimi qiymətləndirirlər. Bunun əsas səbəblərindən biri onların daha çevik qidalanma strategiyasına malik olmasıdır.

Gentular yalnız krillə məhdudlaşmır, mövcud qida ehtiyatından asılı olaraq balıq və digər dəniz canlıları ilə də qidalana bilirlər. Tədqiqatlar göstərir ki, bu növ son onilliklərdə qida rasionunu dəyişən ekoloji şəraitə uyğunlaşdırıb. 

Bu xüsusiyyət onları daha çox konkret qida mənbəyindən asılı olan bəzi digər pinqvin növlərindən fərqləndirir. Məhz buna görə gentuların Antarktida yarımadasında cənuba doğru yayılmasının və saylarının artmasının iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqəli olduğu düşünülür. 

2020-ci ildə dərc edilən geniş araşdırmaya əsasən, gentu pinqvinlərinin qlobal populyasiyası 2013-cü illə müqayisədə təxminən 11 faiz artıb. Qərbi Antarktida yarımadasında isə artım 23 faizə çatıb. Araşdırma zamanı dünya üzrə təxminən 432 min cüt gentu pinqvini olduğu hesablanıb. 

Gentuların sayının artması Antarktidada iqlim dəyişikliyinin bütün canlılar üçün müsbət nəticə verdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, eyni dəyişiklik bəzi digər pinqvin növlərinə ciddi təzyiq göstərir.

Gentunun yaxın qohumlarından olan Adeli və çənəqayışlı pinqvinlərin bəzi populyasiyalarında azalma qeydə alınıb. Elmi araşdırmalar gentuların daha çevik qidalanma və yaşayış arealını dəyişmək qabiliyyətinin onlara üstünlük verdiyini, daha ixtisaslaşmış növlərin isə ekoloji dəyişikliklərə daha həssas olduğunu göstərir. 

Bu səbəbdən alimlər gentu pinqvinlərini “iqlim dəyişikliyinin qalibi” adlandırsalar da, bu ifadə yalnız müqayisəli üstünlüyü göstərir. İqlim böhranının özü onlar üçün də risksiz deyil. Okean temperaturunun, qida zəncirinin, buz örtüyünün və insan fəaliyyətinin dəyişməsi gələcəkdə bu növün vəziyyətinə də təsir göstərə bilər.

Bəs gentular "Deception" adasında məskunlaşacaqmı?

Maraqlı suallardan biri də budur: gentu pinqvinləri Deception adasında yalnız müvəqqəti dayanacaq yeri kimi qalacaq, yoxsa gələcəkdə burada yuva qurmağa başlayacaqlar?

Hazırda Deception adasının daxilində gentu pinqvinlərinin daimi çoxalma koloniyası yoxdur. Lakin onların dəyişən şəraitə uyğunlaşma qabiliyyəti alimlərin diqqətini çəkir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, gələcəkdə adanın kalderasında gentuların yuva qurması tamamilə istisna edilə bilməz.

Bu isə Antarktidanın dəyişən iqlim mənzərəsinin daha bir simvolik görüntüsünü yarada bilər: bir vaxtlar balina ovu sənayesinin izlərini daşıyan, sonradan vulkan püskürmələri ilə insan fəaliyyətinin böyük hissəsini silən ada bu dəfə iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşan yeni sakinlərini qəbul edə bilər.

Gentuların hekayəsi göstərir ki, iqlim dəyişikliyinin təbiətdə yaratdığı nəticələr həmişə sadə “artım” və ya “azalma” ilə ölçülmür. Eyni temperatur artımı bir növün arealını genişləndirə, digərinin isə yaşayış imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Antarktidada gedən proseslər isə bu fərqin nə qədər sürətlə dəyişə biləcəyini göstərən canlı nümunələrdən biridir.

Elmira Ağayeva