Dövrünün anlamadığı dahi, gələcəyin memarı: Nikola Tesla

Elektrik enerjisindən istifadə etdiyimiz hər an, fərqinə varmadan bir dahinin irsindən faydalanırıq. O dahi isə Nikola Tesladır. Bəzilərinin “gələcəkdən gələn alim” adlandırdığı Tesla yaşadığı dövrdə tam dəyəri verilməyən, lakin bu gün müasir texnologiyanın memarlarından biri kimi qəbul edilən şəxsiyyətdir. Onun ideyaları XX əsri dəyişdirdi, XXI əsrin texnologiyalarına isə ilham verdi.

Kasıb bir kənddən dünya şöhrətinə

Nikola Tesla 10 iyul 1856-cı ildə o zaman Avstriya imperiyasının tərkibində olan Smilyan kəndində (indiki Xorvatiya) dünyaya gəlib. Atası Milutin Tesla pravoslav keşişi, anası Georgina (Đuka) Tesla isə rəsmi təhsil almasa da, məişətdə istifadə olunan müxtəlif alətlər hazırlayan olduqca bacarıqlı qadın idi. Tesla sonralar dəfələrlə ixtiraçılıq qabiliyyətini məhz anasından miras aldığını bildirirdi.

Uşaqlıqdan qeyri-adi yaddaşı ilə seçilən Tesla oxuduğu kitabları demək olar ki, sözbəsöz xatırlayırdı. O, mürəkkəb mexanizmləri kağıza çəkmədən beynində canlandıra və işləmə prinsipini əvvəlcədən təsəvvür edə bilirdi.

Dünyanı dəyişən elektrik müharibəsi

Tesla Avropada təhsil aldıqdan sonra 1884-cü ildə ABŞ-a köçdü və qısa müddət Thomas Edison ilə birlikdə çalışdı.

Lakin iki dahi arasında elektrik enerjisinin gələcəyi ilə bağlı ciddi fikir ayrılığı yarandı. Edison birbaşa cərəyanın (DC), Tesla isə dəyişən cərəyanın (AC) tərəfdarı idi.

Tarix Teslanın haqlı olduğunu göstərdi. Dəyişən cərəyan enerjinin uzaq məsafələrə daha səmərəli ötürülməsinə imkan verdi və bu gün dünyanın böyük hissəsində elektrik şəbəkələri məhz AC sistemi üzərində qurulub.

Ən böyük ixtiraları

Tesla 300-dən çox patentə sahib idi. Onun ən mühüm nailiyyətləri bunlardır:

• Dəyişən cərəyan (AC) sistemi;
• Çoxfazalı elektrik sistemi;
• İnduksiya mühərriki;
• Tesla transformatoru (Tesla Coil);
• Uzaqdan radio ilə idarə olunan ilk qayıq modeli (1898);
• Yüksək tezlikli elektrik cərəyanları üzrə tədqiqatlar;
• Simsiz enerji ötürülməsi layihələri.

Müasir elektrik şəbəkələri, sənaye mühərrikləri və bir çox enerji sistemləri Teslanın prinsiplərinə əsaslanır.

Radio ilə bağlı mübahisə

Uzun illər radio ixtirası Guglielmo Marconi ilə əlaqələndirilsə də, 1943-cü ildə ABŞ Ali Məhkəməsi Teslanın daha əvvəl aldığı patentlərin üstünlüyünü tanıdı. Buna görə də bir çox tarixçi radio texnologiyasının inkişafında Teslanın həlledici rol oynadığını qəbul edir.

Niaqara şəlaləsində yazılan tarix...

Teslanın ən böyük uğurlarından biri Niaqara şəlaləsində qurulan hidroelektrik stansiya oldu. Burada onun dəyişən cərəyan sistemi tətbiq edildi və ilk dəfə böyük həcmdə elektrik enerjisi uzaq məsafələrə ötürüldü. Bu layihə dünya energetikasında dönüş nöqtəsi hesab edilir.

Simsiz enerji arzusu

Tesla inanırdı ki, gələcəkdə elektrik naqillər olmadan bütün dünyaya ötürülə bilər.

Bu məqsədlə o, Nyu-Yorkda Wardenclyffe qülləsini inşa etdirməyə başladı. Layihənin əsas məqsədi həm simsiz rabitə, həm də simsiz enerji ötürülməsi idi. Lakin maliyyə çatışmazlığı səbəbindən layihə yarımçıq qaldı.

Bu ideya bu gün də alimlər tərəfindən müxtəlif texnologiyalar vasitəsilə araşdırılır.

Həyatı ilə bağlı maraqlı faktlar

1. Gündə cəmi iki saat yatdığını deyirdi.
Tesla bəzi dövrlərdə gün ərzində cəmi iki saat yatdığını iddia edirdi. Bununla belə, tarixçilər onun qısa fasilələrlə mürgülədiyini ehtimal edirlər.

2. Göyərçinləri çox sevirdi.
Ömrünün son illərində Nyu-York küçələrində göyərçinlərə qulluq edir, onları yemləyirdi. Xüsusilə ağ rəngli bir göyərçinə xüsusi bağlılığı olduğunu yazırdı.

3. Vizual yaddaşı qeyri-adi idi.
Tesla ixtiralarının çoxunu əvvəlcə zehnində hazırlayır, sınaqdan keçirir, yalnız bundan sonra onları kağıza köçürürdü.

4. 8 dil bilirdi.
O, serb, ingilis, alman, fransız, italyan, macar, latın və çex dillərində danışa bilirdi.

5. İncilərdən xoşu gəlmirdi.
Tesla inci zinət əşyalarını sevmirdi və belə zinət əşyası taxan katibələrlə işləmək istəmədiyi barədə xatirələr mövcuddur.

6. Rəqəm 3-ə xüsusi maraq göstərirdi.
Otellərə girərkən binanı üç dəfə dövrə vurması, müəyyən hərəkətləri üç dəfə təkrarlaması barədə çoxsaylı şahid ifadələri var. Müasir tarixçilər bunu onun obsesiv davranışları ilə əlaqələndirirlər.

7. Təxminən 700 patent müraciəti və ideya üzərində çalışıb.
Rəsmi olaraq müxtəlif ölkələrdə 300-dən çox patent alıb, lakin bundan daha çox layihə və konsepsiya hazırlayıb.

Nobel mükafatı haqqında yayılan mif

İllərdir Teslanın Edisonla birlikdə Nobel mükafatından imtina etdiyi barədə məlumatlar dolaşır. Lakin bununla bağlı etibarlı tarixi sübut yoxdur. Nobel Komitəsinin arxivlərində də belə bir fakt təsdiqlənmir. Bu, daha çox sonradan yaranmış məşhur mif hesab edilir.

Yoxsulluq içində başa çatan ömür

Bəşəriyyətə saysız-hesabsız yeniliklər qazandırmasına baxmayaraq, Tesla ömrünün son illərini maddi çətinliklər içində keçirdi.

O, 7 yanvar 1943-cü ildə Nyu-Yorkdakı hotel otağında 86 yaşında vəfat etdi. Ölümündən sonra şəxsi sənədlərinin bir hissəsi ABŞ hökuməti tərəfindən araşdırıldı, sonradan onların əksəriyyəti ailəsinə qaytarıldı və bu gün əhəmiyyətli hissəsi Belqraddakı Nikola Tesla Muzeyində qorunur.

Teslanın irsi bu gün də yaşayır...

Bu gün elektrik enerjisinin ötürülməsi, sənaye mühərrikləri, transformatorlar, radio texnologiyaları və saysız-hesabsız mühəndislik həllərində Nikola Teslanın qoyduğu elmi irsin izləri görünür.

Onun şərəfinə maqnit induksiyasının SI vahidi tesla (T) adlandırılıb. Bundan başqa, Tesla, Inc. şirkətinin adı da məhz böyük alimin xatirəsinə seçilib.

Nikola Tesla təkcə görkəmli ixtiraçı deyil, həm də dövrünü onilliklər qabaqlayan bir vizyoner idi. O, elektrik enerjisinin gələcəyini dəyişdi, simsiz rabitə və enerji haqqında ideyaları ilə müasir texnologiyaların əsasını qoydu. Sağlığında layiq olduğu şöhrəti tam qazana bilməsə də, bu gün dünya onu elm tarixinin ən böyük dahilərindən biri kimi xatırlayır. Onun həyatı göstərir ki, bəzən ən böyük ideyalar onları anlayacaq zamandan əvvəl doğulur.

Elmira Ağayeva