“Mobi Dik”in 175 illik sirri: İnsanlar balinalardan niyə qorxurdu?
Herman Melvillin məşhur “Mobi Dik” romanının üzərindən 175 il keçib. Əsər ilk baxışda insanla nəhəng balina arasındakı mübarizədən bəhs edir. Lakin romanın dərin qatlarında daha fərqli sual dayanır: İnsanlar balinaları nə üçün bu qədər qorxunc və “monstr” kimi görürdülər?
Romanın baş qəhrəmanı kapitan Ahabdır. O, bir vaxtlar ayağını dişləyən ağ rəngli kaşalot balinası Mobi Dikdən qisas almaq üçün onun izinə düşür. Ahabın gəmiyə topladığı heyət əvvəlcə pul və macəra üçün yola çıxsa da, səfərin əsl məqsədi tezliklə məlum olur: balinanı tapmaq və öldürmək.
Hadisələri isə dənizçi İsmael danışır.
Melvill üçün Mobi Dik sadəcə nəhəng və təhlükəli heyvan deyil. Yazıçı oxucunu insanın təbiət qarşısındakı qorxusunu düşünməyə vadar edir. Bəlkə də “canavar” adlandırdığımız heyvanlar haqqında təsəvvürlərimiz onların özündən daha çox bizim qorxularımızı əks etdirir.
“Mobi Dik”in arxasındakı real faciə
Romanın yaranmasına təsir edən ən mühüm hadisələrdən biri 1820-ci ildə baş verib.
Həmin il noyabrın 20-də “Essex” adlı balina ovu gəmisi Sakit okeanın cənubunda nəhəng kaşalotun hücumuna məruz qalaraq batıb. Gəmidəki 20 nəfər üç kiçik qayığa sığınaraq təxminən üç ay dənizdə sağ qalmağa çalışıb.
Aclıq və susuzluqdan ağır vəziyyətə düşən heyət üzvləri sonda kannibalizmə əl atmağa məcbur olublar. Hadisədən sağ çıxanlardan biri – gəminin baş heyət üzvlərindən olan Ouen Çeyz sonradan baş verənləri yazılı şəkildə təsvir edib. Məhz bu hadisələr Melvillin “Mobi Dik” romanına ilham verib.
Balinalar həqiqətən gəmilərə hücum edirmi?
Əslində, balinanın qəsdən gəmiyə hücum etməsi son dərəcə nadir hadisədir. Tarixdə bununla bağlı cəmi bir neçə sənədləşdirilmiş hadisə məlumdur.
Bu gün “Essex”in batması kimi hadisələrin qəsdən hücumdan daha çox təsadüfi toqquşma və ya balinanın özünü müdafiə etməsi ilə bağlı olduğu düşünülür.
Buna baxmayaraq, 19-cu əsrdə balinalar insanların təsəvvüründə daha çox dəniz canavarları kimi yaşayırdı.
Qədim və orta əsrlərdə balinalar bəzən dəniz əjdahaları, canavarlar və hətta şeytanla əlaqələndirilirdi. İnsanlar okeanın böyük və naməlum hissəsini kifayət qədər tanımır, dənizin dərinliklərində yaşayan nəhəng canlıları isə öz qorxuları ilə izah edirdilər.
Balinaya münasibət necə dəyişdi?
“Mobi Dik”in yazıldığı dövrdə balina ovu artıq böyük sənayeyə çevrilmişdi. Balinaların piyindən sənaye maşınlarını yağlamaq və şəhərləri işıqlandırmaq üçün istifadə olunan yağ əldə edilirdi. Massaçusets ştatındakı Nantaket isə balina ovunun əsas mərkəzlərindən biri idi və hətta “Dünyanı işıqlandıran şəhər” adlandırılırdı.
İnsanlar balinaları daha yaxından müşahidə etdikcə onlar haqqında elmi biliklər də artırdı. Lakin bu canlıların insanlarda yaratdığı qorxu uzun müddət davam etdi.
Bu gün isə mənzərə tamamilə fərqlidir. Bir vaxtlar dəniz canavarı kimi təsəvvür edilən balinalar indi qorunması üçün mübarizə aparılan canlılar arasındadır. İnsanlar onları okeanda görmək üçün səyahətlərə çıxır, fotoşəkillərini çəkir və nəsillərinin qorunmasına çalışırlar.
Bəlkə də “Mobi Dik”in 175 il sonra hələ də aktual qalmasının səbəbi məhz budur: hekayə yalnız balina haqqında deyil. O, insanın tanımadığı şeylərdən necə qorxduğunu, həmin qorxunun zamanla necə dəyişə bildiyini və bəzən “canavar” adlandırdığımızın əslində özümüz olduğunu göstərir.
Elmira Ağayeva
