Nəfəsimiz neçə yaşındadır? Ağciyərlərin qocalma sirləri və ev şəraitində sadə test

Gündəlik həyatın təlaşında çox vaxt fərqinə varmırıq, lakin aldığımız hər nəfəs orqanizmimizin ümumi sağlamlığı və həyat keyfiyyəti haqqında mühüm məlumat verir. Nəfəs aldığımız zaman ağciyərlərimiz havadakı çirkləndiricilərə, mikroblara, toza və müxtəlif allergenlərə məruz qalır. Zaman keçdikcə bu amillər tənəffüs sisteminə təsir göstərərək ağciyərlərin funksiyasının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bəs ağciyərlərimizin funksional vəziyyətinin yaşımızla nə dərəcədə uyğun olduğunu bilmək mümkündürmü?

Tənəffüs sistemimiz nə vaxt pik həddə çatır?

2025-ci ilin mayında dərc olunan və XX əsr ərzində 30 mindən çox insanın göstəricilərinə əsaslanan beynəlxalq araşdırmaya görə, ağciyər funksiyası adətən 20 yaşın əvvəllərində və ortalarında ən yüksək səviyyəyə çatır. Qadınlarda bu mərhələ kişilərlə müqayisədə bir neçə il daha tez baş verə bilər. Bundan sonra ağciyər funksiyasında tədricən azalma müşahidə olunur.

Mütəxəssislərin fikrincə, yaş artdıqca ağciyər toxumasının elastikliyini qismən itirməsi, diafraqma da daxil olmaqla tənəffüs əzələlərinin zəifləməsi və döş qəfəsinin hərəkətliliyinin azalması təbii fizioloji proseslərdir. Bununla belə, siqaret çəkmək, havanın çirklənməsi və astma kimi xəstəliklər ağciyər funksiyasının zəifləməsini sürətləndirə bilər.

Gənclik dövründə ağciyər funksiyasının yüksək səviyyədə olması sonrakı illərdə tənəffüs sağlamlığının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, ağciyərlərin vəziyyətinə yalnız yaş deyil, həyat tərzi, ətraf mühit və mövcud xəstəliklər də təsir göstərir.

Ağciyərlərin sağlamlığı bütün orqanizmə təsir edir

Ağciyər funksiyasının zəifləməsi təkcə təngnəfəslik və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX) kimi tənəffüs problemləri ilə məhdudlaşmır. Elmi araşdırmalar ağciyər funksiyasının ürək-damar xəstəlikləri, yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet, immun sisteminin fəaliyyətindəki dəyişikliklər, fiziki zəiflik və idrak funksiyalarının pozulması ilə də əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Kanadalı professor Don Boudiş bu əlaqəni “ağciyər-immun oxu” anlayışı ilə izah edir. Ağciyərlərdə havadakı zərərli hissəciklərə qarşı müdafiədə və infeksiyalarla mübarizədə iştirak edən milyonlarla immun hüceyrəsi fəaliyyət göstərir.

Bu müdafiə mexanizmlərinin fəaliyyəti pozulduqda iltihabi proseslər yarana və ağciyər toxumasına zərər verə bilər. Xroniki iltihab bəzi hallarda toxumanın sərtləşməsinə, yəni fibrozun inkişafına səbəb ola bilər. İltihabi proseslərlə əlaqəli bəzi maddələr qan dövranı vasitəsilə digər orqanlara da təsir göstərə bilər.

Ev şəraitində sadə ağciyər testi: Özünüz yoxlayın!

Ağciyərlərin funksiyasını qiymətləndirmək üçün həkimlər spirometriya kimi xüsusi müayinələrdən istifadə edirlər. Ev şəraitində hazırlanan bəzi sadə təcrübələr isə nəfəsvermə zamanı xaric edilən havanın həcmi haqqında ilkin təsəvvür yarada bilər. Lakin bu üsullar tibbi müayinəni əvəz etmir və ağciyərlərin sağlamlığını dəqiq müəyyənləşdirmir.

Bunun üçün nə lazımdır?

• Böyük plastik şüşə;
• Su ilə dolu vedrə və ya vanna;
• Rezin boru;
• Ölçü stəkanı.

Testin mərhələləri:

1. Ölçü stəkanı vasitəsilə şüşəyə hər dəfə 200 ml su əlavə edin və hər səviyyəni ayrıca işarələyin. Şüşəni tam doldurun.
2. Şüşənin ağzını suyun altında tutaraq onu su ilə dolu vedrədə və ya vannada tərsinə çevirin.
3. Rezin borunun bir ucunu şüşənin boğazına yerləşdirin.
4. Dərindən nəfəs alın və borunun digər ucundan şüşəyə doğru nəfəs verin.

Nəfəsvermə zamanı boruya daxil olan hava şüşədəki suyun bir hissəsini sıxışdıraraq çıxarır. Şüşədə sıxışdırılan suyun həcmi verilən havanın həcmini təxmini qiymətləndirməyə imkan verə bilər.

Vacib qeyd: Bu təcrübə ağciyərlərin ümumi tutumunu və ya funksional vəziyyətini etibarlı şəkildə ölçmür. Nəticəyə nəfəsvermə texnikası və digər amillər təsir edir. Bundan əlavə, ev şəraitində hazırlanan bu qurğuya güclə nəfəs vermək başgicəllənməyə səbəb ola bilər. Buna görə də ağciyər sağlamlığını qiymətləndirmək üçün bu üsula əsaslanmaq əvəzinə, lazım gəldikdə həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Ağciyər sağlamlığını necə qorumaq olar?

Ağciyərlərin funksiyasını qorumaq və tənəffüs sisteminə mənfi təsirləri azaltmaq üçün gündəlik vərdişlər mühüm rol oynayır. Mütəxəssislər bir sıra sadə tədbirlərə əməl etməyi tövsiyə edirlər.

• Müntəzəm fiziki aktivlik: İdman ürək-damar sisteminin fəaliyyətini və fiziki dözümlülüyü yaxşılaşdırır, gündəlik hərəkətlər zamanı təngnəfəsliyin azalmasına kömək edə bilər.
• Duz istehlakının məhdudlaşdırılması: Həddindən artıq duz qəbulu yüksək qan təzyiqi və ürək-damar problemləri ilə əlaqəlidir. Lakin duzun azaldılmasının birbaşa ağciyər fibrozunun qarşısını aldığına dair ümumi nəticə çıxarmaq olmaz.
• Balanslaşdırılmış qidalanma: Meyvə, tərəvəz və digər qidalardan alınan vitaminlər və antioksidantlar orqanizmin normal fəaliyyətini dəstəkləyir. Sağlam qidalanma ümumi sağlamlıq üçün vacib olsa da, hər hansı qida əlavəsinin ağciyər toxumasını birbaşa bərpa etdiyi iddiasına ehtiyatla yanaşılmalıdır.
• Siqaretdən uzaq durmaq: Siqaret çəkməmək və tütün tüstüsünə məruz qalmamaq ağciyər sağlamlığını qorumağın ən mühüm yollarındandır.
• Havanın çirklənməsindən qorunmaq: Tozlu və çirkli mühitlərdə zərərli hissəciklərə məruzqalmanı azaltmaq, qapalı məkanların havasını uyğun şəkildə havalandırmaq faydalıdır.

Tez-tez təngnəfəslik, davamlı öskürək və ya fiziki fəaliyyət zamanı əvvəlkindən daha tez yorulma müşahidə edilirsə, həkimə müraciət etmək vacibdir. Zərurət olduqda spirometriya müayinəsi vasitəsilə ağciyərlərin funksiyası qiymətləndirilə bilər.

Ağciyər sağlamlığını qorumaq yalnız yaş artdıqdan sonra deyil, erkən yaşlardan etibarən diqqət yetirilməli məsələdir. Sağlam həyat tərzi və vaxtında tibbi müayinə tənəffüs sisteminin funksiyasının uzun müddət qorunmasına kömək edə bilər.

Ayşə Cəfərova