Nəhəng qartallar bir zamanlar insanları ovlayırdı: Onlar insan təkamülünə də təsir göstərmiş ola bilər
Milyonlarla il əvvəl insan əcdadları yalnız şir, bəbir, kaftar və timsallardan deyil, göydən qəfil hücum edən nəhəng yırtıcı quşlardan da qorunmalı olublar. Alimlər hesab edirlər ki, bu quşlar qədim insanların həyatı üçün ciddi təhlükə yaradıb, hətta onların sosial davranışlarının və ünsiyyət bacarıqlarının formalaşmasına təsir göstərmiş ola bilər.
Bu ehtimalın maraqlı nümunələrindən biri təxminən 2,8 milyon il əvvəl Cənubi Afrikada yaşamış Taung uşağının qalıqlarıdır. Təxminən üç yaşlı Australopithecus africanus növünə aid uşağın kəlləsində, xüsusilə göz yuvalarının ətrafında qeyri-adi zədələr aşkarlanıb. Alimlər həmin izləri müasir dövrdə qartalların ovladığı meymunların kəllələrindəki zədələrlə müqayisə ediblər. Nəticədə oxşar xüsusiyyətlər müəyyən edilib. Bu isə uşağın iri yırtıcı quşun hücumuna məruz qalmış ola biləcəyi ehtimalını gücləndirib.
Qədim dünyanın ən iri yırtıcı quşlarından biri Yeni Zelandiyada yaşamış Haast qartalı olub. Onun çəkisinin 10-15 kiloqram və ya daha çox olduğu, qanadlarının açılmış vəziyyətdə uzunluğunun isə 2,5-3 metrə çatdığı ehtimal edilir. Təxminən 10 santimetr uzunluğundakı caynaqları ilə özündən xeyli böyük heyvanları ovlaya bilirdi. Əsas qidasını hündürlüyü 4 metrə çatan, uça bilməyən moa quşları təşkil edirdi. Alimlər bu qartalın insanlara, xüsusilə də uşaqlara hücum etmək potensialına malik olduğunu düşünürlər.
Digər nəhəng quşlardan biri isə təxminən 25 milyon il əvvəl yaşamış Pelagornis sandersi olub. Qanadlarının açılmış vəziyyətdə uzunluğu təxminən 7 metrə çatan bu dəniz quşu indiyədək məlum olan ən böyük uçan quşlardan biri hesab edilir.
Alimlərin diqqətini çəkən əsas məqamlardan biri nəhəng yırtıcı quşların insan təkamülünə mümkün təsiridir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, göydən qəfil hücum edən quşlardan qorunmaq zərurəti qədim insanları daha böyük qruplar halında yaşamağa sövq etmiş ola bilər. Belə ki, qrupda insanların sayı artdıqca ətrafı müşahidə edən və təhlükəni vaxtında aşkar edə bilənlərin də sayı çoxalırdı. Bu ehtiyac qarşılıqlı müdafiəni, əməkdaşlığı və təhlükə barədə bir-birini xəbərdar etməyi daha vacib hala gətirə bilərdi.
Hətta bəzi alimlər yırtıcı quşlardan qorunmaq üçün istifadə edilən xüsusi xəbərdarlıq səslərinin daha mürəkkəb ünsiyyət formalarının inkişafına töhfə vermiş ola biləcəyini irəli sürürlər. Bununla belə, dilin yaranmasını və inkişafını yalnız yırtıcılardan qorunma zərurəti ilə əlaqələndirmək mümkün deyil.
Maraqlıdır ki, nəhəng quşlarla bağlı izlər yalnız fosillərdə deyil, müxtəlif xalqların mifologiyasında da qorunub saxlanmış ola bilər. Yeni Zelandiya maorilərinin əfsanələrində uşaqları aparan nəhəng Te Hokioi quşundan bəhs edilir. Bəzi tədqiqatçılar bu obrazın real Haast qartalı ilə əlaqəli ola biləcəyini düşünürlər. Şimali Amerika yerli xalqlarının mifologiyasında rast gəlinən nəhəng Thunderbird obrazı da qədim iri quşlarla əlaqələndirilir.
Təxminən 10 min il əvvələ qədər bəzi nəhəng quş növləri hələ də mövcud idi. Sonrakı dövrlərdə iqlim dəyişiklikləri, ekosistemlərin transformasiyası və insan fəaliyyətinin təsiri nəticəsində onların bir çoxunun nəsli kəsilib. Haast qartalı da təxminən 600 il əvvəl yox olmuş növlər sırasındadır.
Beləliklə, insan əcdadlarının milyonillik mübarizəsi yalnız quruda deyil, səmada da davam edib. Alimlərin irəli sürdüyü ehtimallara görə, nəhəng yırtıcı quşlardan qorunmaq zərurəti insanlarda qrup halında yaşamaq, qarşılıqlı müdafiə və təhlükə barədə bir-birini xəbərdar etmək kimi davranışların formalaşmasında müəyyən rol oynamış ola bilər.
Gülnar Mustafayeva
