Nyu-Yorkun qida tullantıları problemi: Cənubi Koreya bunu necə həll edib?
Cənubi Koreya məişət qida tullantılarının poliqonlara göndərilməsini demək olar ki, tamamilə dayandırıb. Nyu-York isə bu təcrübəni tətbiq etməyə başlayıb.
Cənubi Koreya qida tullantılarının idarə olunması sahəsində son 30 ildə böyük dəyişikliklər həyata keçirib. Ölkədə məişət qida tullantılarının təkrar emal səviyyəsi 1996-cı ildəki 2,6 faizdən 2023-cü ildə təxminən 97 faizə yüksəlib.
Bu nəticəyə mərhələli şəkildə həyata keçirilən tədbirlər hesabına nail olunub. 1995-ci ildə hökumət tullantıların həcminə əsaslanan ödəniş sistemini tətbiq edib. 1997-ci ildə qida tullantılarının digər tullantılardan ayrılması məcburi olub. 2005-ci ildə isə qida tullantılarının poliqonlara atılması tamamilə qadağan edilib. 2010-cu ildən etibarən ağıllı tullantı qutularının sınaq tətbiqinə başlanılıb.
Bu sistemdə istifadə olunan ağıllı qutular radiofrekans identifikasiyası (RFID) texnologiyası ilə işləyir. Sakinlər qida tullantılarını xüsusi qurğuya yerləşdirir, tullantının çəkisi müəyyən edilir və buna uyğun ödəniş hesablanır. 2025-ci ilin məlumatlarına görə, Cənubi Koreyada 8,61 milyondan çox ev təsərrüfatına xidmət göstərən 151 mindən çox belə qutu fəaliyyət göstərir.
Qida tullantılarının ayrıca toplanması onların enerji mənbəyinə çevrilməsinə də imkan verir. Orqanik tullantılar poliqonlarda oksigensiz parçalandıqda atmosferə güclü istixana qazı olan metan buraxır. Xüsusi bioreaktorlarda isə bu qaz toplanaraq yanacaq kimi istifadə edilə bilər.
Cənubi Koreyada bu məqsədlə 340-dan çox obyekt fəaliyyət göstərir. Məsələn, Daejeon Bio Energy Centre qəbul etdiyi tullantıların təxminən 70-75 faizini enerjiyə çevirir və bununla təxminən 6 min ev təsərrüfatının gündəlik elektrik tələbatını qarşılaya biləcək enerji istehsal edir.
Bununla belə, sistemin saxlanılması hökumət üçün ciddi maliyyə yükü yaradır. Ölkə bələdiyyə tullantılarının, o cümlədən qida tullantılarının idarə olunmasına hər il yüz milyardlarla von vəsait xərcləyir.
Nyu-York Cənubi Koreyanın təcrübəsindən yararlanır
Nyu-York şəhərində qida tullantılarının digər tullantılardan ayrılması 2024-cü ilin oktyabrından etibarən məcburi edilib. Şəhər rəhbərliyi bu proqramı həyata keçirərkən Cənubi Koreyanın təcrübəsini nümunə kimi göstərib.
Proqram təxminən 3,4 milyon ev təsərrüfatını əhatə edir və ABŞ-da ən böyük üzvi tullantıların toplanması təşəbbüsü hesab olunur. Lakin sakinlərin tullantıları düzgün ayırması ilə bağlı problemlər hələ də qalır.
Nyu-York Sanitariya Departamenti proqramın tətbiqindən sonra qaydalara əməl etməyən ev təsərrüfatlarına 63 mindən çox pozuntu bildirişi göndərib. Bundan başqa, sakinlərin məlumatlandırılması məqsədilə şəhərin bütün rayonlarında 60 mindən çox görüş keçirilib.
Şəhərdə qida tullantılarının toplanmasını asanlaşdırmaq üçün 400-dən çox ağıllı kompost qutusu da yerləşdirilib. Günün istənilən saatında istifadə edilə bilən bu qutular mobil tətbiq vasitəsilə açılır və sakinlər üçün ödənişsizdir.
Lakin bu qutuların istifadəsi ilə bağlı müəyyən problemlər də yaranıb. Bəzi sakinlər qida tullantılarının gəmiriciləri cəlb etdiyini bildiriblər.
2025-ci ildə Nyu-York Sanitariya Departamenti şəhər əhalisinin təxminən 1,5 milyon ton həcmində istehsal etdiyi məişət üzvi tullantılarının 140 min tonunu idarə edib. Bu, ümumi həcmin təxminən 9 faizini təşkil edir və Cənubi Koreyanın göstəricisindən xeyli aşağıdır.
Toplanan tullantıların bir hissəsi Staten Island kompost müəssisəsinə göndərilərək gübrəyə çevrilir. Digər hissəsi isə Bruklindəki Newtown Creek qurğusunda kanalizasiya çöküntüləri ilə birlikdə emal edilərək bioqaz və digər məhsulların istehsalında istifadə olunur.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Nyu-Yorkda əhalinin böyük hissəsinin çoxmənzilli binalarda yaşaması Cənubi Koreyanın tətbiq etdiyi sistemin istifadəsi üçün imkan yaradır. RFID texnologiyalı qutular isə sakinlərin yaratdığı üzvi tullantılara görə daha birbaşa məsuliyyət daşımasına kömək edə bilər.
Bununla belə, Nyu-Yorkda qida tullantılarının düzgün ayrılması ilə bağlı maarifləndirmənin artırılmasına və sakinlərin iştirakı üçün əlavə stimulların yaradılmasına ehtiyac olduğu bildirilir.
Mənbə: BBC NEWS
