Qaçışda qabaqlaya bilməyəcəyiniz heyvanlar və qabaqlaya biləcəyiniz heyvanlar

Heyvanlarla insanların qaçış sürətini müqayisə edən araşdırmalar göstərir ki, bir çox heyvan qısa məsafələrdə insanlardan daha sürətlidir. Məsələn, qara ayılar saatda 48 km sürətlə qaça bilir. Buna görə də insanın ayıdan qaçaraq xilas ola biləcəyini düşünməsi düzgün deyil. Alimlər yüzlərlə heyvanın qaçış sürətini araşdıraraq onların bədən quruluşunun, əzələ kütləsinin və sürətlənmə qabiliyyətinin hərəkətə necə təsir etdiyini müəyyən ediblər.

Heyvanların sürətini ölçmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur. Əvvəllər tədqiqatçılar heyvanları avtomobillə izləyir və ya laboratoriyalarda qaçış yollarından istifadə edirdilər. Müasir dövrdə isə GPS izləyiciləri vasitəsilə heyvanların təbii yaşayış mühitindəki hərəkətləri qeydə alınır. Araşdırmalara görə, çitalar saatda 93 km sürətə çata bilir. Bu göstərici onları dünyanın ən sürətli quru heyvanlarından birinə çevirir.

Alimlər müəyyən ediblər ki, böyük heyvanlar həmişə daha sürətli olmur. İlk baxışda böyük əzələ kütləsinin yüksək sürət təmin edəcəyi düşünülsə də, bədən kütləsi artdıqca sürətlənmək üçün daha çox vaxt və enerji tələb olunur. Buna görə də iri heyvanlar bəzən maksimum sürətlərinə çatmamış yorulurlar. Məsələn, Afrika kol filinin sürəti saatda 35 km, ağ kərgədanın sürəti isə 40 km-ə çatır. Zürafələr saatda 57–60 km, zebralar 70,6 km, şimal maralları isə 80 km sürətlə qaça bilirlər.

İnsanların qısa məsafəli qaçışlarda heyvanlarla rəqabət aparması çətindir. Olimpiya çempionu Usain Boltun qaçış zamanı çatdığı maksimal sürət təxminən saatda 44 km olub. Bu göstərici onu bəzi heyvanlardan sürətli etsə də, ayılar və bir çox digər növlər daha yüksək sürətə çata bilir. Bununla belə, heyvanların maksimal sürət göstəricilərinin onların həmin sürəti uzun müddət saxlaya biləcəkləri anlamına gəlmədiyini nəzərə almaq lazımdır.

Qaçış zamanı əzələ liflərinin xüsusiyyətləri də mühüm rol oynayır. Sürətli yığılma lifləri qəfil sürətlənməyə və yüksək sürətə çatmağa kömək edir, lakin daha tez yorulur. Yavaş yığılma lifləri isə uzun müddət fəaliyyət göstərməyə imkan verir. Buna görə də sprinterlər qısa məsafələrdə, dözümlülük qaçışçıları isə uzun məsafələrdə daha uğurlu olurlar. Məsələn, çitalar adətən ov zamanı maksimal sürətlərini cəmi bir neçə saniyə saxlayır və təqib məsafəsi çox vaxt 200 metrdən az olur. Dişli antiloplar isə daha uzun müddət yüksək sürətlə hərəkət edə bilirlər.

İnsanlar bədənlərinin tərləmə qabiliyyəti, nisbətən tüksüz olması və uzunmüddətli fiziki fəaliyyətə uyğunlaşması sayəsində dözümlülük qaçışında üstünlüklərə malikdirlər. Bəzi təkamül bioloqları bu xüsusiyyətlərin insanların qədim dövrlərdə ovlarını uzun məsafələr boyunca təqib etməsinə kömək etmək üçün formalaşdığını düşünürlər. Buna baxmayaraq, insanların uzun məsafələrdə bütün heyvanları məğlub edə biləcəyi fikri doğru deyil.
Məsələn, haski itləri uzun məsafələri yüksək dözümlülüklə qət edə bilirlər. Xizək yarışlarında onların göstərdiyi nəticələr bu itlərin marafon məsafəsində insanlardan daha sürətli ola biləcəyini göstərir. Xüsusi hazırlıq keçmiş atlar da uyğun ərazidə uzun məsafəli yarışlarda insanları üstələyə bilirlər. Bununla belə, Uelsdə keçirilən insan və at yarışlarında bəzən insanlar da qalib gəlirlər. Bu isə nəticənin yalnız sürətdən deyil, ərazidən və dözümlülükdən də asılı olduğunu göstərir.

Ultramarafonlarda isə insanın fiziki imkanları ilə yanaşı, iradəsi də əhəmiyyət daşıyır. Alyaskada keçirilən İditarod yarışında itlər təxminən 1600 km məsafəni qət edirlər. İnsanların eyni uzunluğa yaxın məsafəni piyada başa vurması isə xeyli daha çox vaxt aparır. Digər tərəfdən, insan beyninin yorğunluğa və ağrıya baxmayaraq hərəkəti davam etdirmək qabiliyyəti uzunmüddətli yarışlarda mühüm üstünlük yaradır.

Qısa məsafəli qaçışlarda bir çox heyvan insanlardan daha sürətlidir, uzun məsafələrdə isə insanlar dözümlülükləri ilə seçilirlər. Lakin heç bir növ bütün məsafələrdə mütləq üstün deyil. Yarışın nəticəsi bədən quruluşundan, əzələ liflərindən, sürətlənmə qabiliyyətindən, ətraf mühitdən və yorğunluğa davam gətirmək bacarığından asılıdır.

Arzum Ağazadə