Qadın hüquqları hərəkatının simvolu: Qloriya Staynem

Amerikalı jurnalist, yazıçı və fəal Qloriya Staynem qadınların hüquqları uğrunda mübarizənin ən tanınmış simalarından biri olub. O, fəaliyyəti boyunca abort hüququndan bərabər əməkhaqqına, siyasi iştirakdan ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizəyə qədər bir çox məsələdə qadınların səsini eşitdirməyə çalışıb.

Staynem 25 mart 1934-cü ildə ABŞ-ın Ohayo ştatının Toledo şəhərində anadan olub. Uşaqlığı asan keçməyib. Atası səyyar satıcı olduğundan ailə uzun müddət ölkəni karvanda gəzərək yaşayıb. O, 10 yaşında ikən atası ailəni tərk edərək Kaliforniyaya köçüb. Staynem isə uzun müddət psixi sağlamlıq problemlərindən əziyyət çəkən anasına qayğı göstərib. Bu səbəbdən o, yalnız 12 yaşından etibarən məktəbə tam zamanlı getməyə başlayıb.

Jurnalistikadan başlayan mübarizə

1950-ci illərin sonunda Hindistana tədqiqat təqaüdü ilə gedən Staynem burada kənd qadınlarının hökumət siyasətinə qarşı dinc etirazlar təşkil etməsinə kömək edib. Məhz bu təcrübə onun ictimai fəallığa marağını gücləndirib.

1960-cı illərin əvvəllərində Nyu-Yorka köçərək sərbəst jurnalist kimi fəaliyyətə başlayıb. Lakin həmin dövrdə redaksiyalar əsasən kişilərin üstünlük təşkil etdiyi mühit idi və qadın jurnalistlərin ciddi mövzulara çıxış əldə etməsi çətin idi.

Onun karyerasında dönüş nöqtəsi 1963-cü ildə baş verib. Staynem “Playboy” klubunda ofisiant kimi gizli işləyərək burada qadınların üzləşdiyi ağır iş şəraitini və cinsi ayrı-seçkiliyi araşdırıb. Hazırladığı “A Bunny’s Tale” adlı araşdırma yazısı böyük rezonans doğurub.

Jurnalist yazısında qadınların aşağı əməkhaqqı aldığını, uzun müddət hündürdaban ayaqqabı və dar geyimlərdə işləməyə məcbur qaldığını ortaya qoyub.

“Ms.” jurnalı ilə yeni mərhələ

Staynem 1960-cı illərin sonlarında qadın hüquqları və sosial məsələlər haqqında yazıları ilə ölkə miqyasında tanınmağa başlayıb.

1972-ci ildə isə bir qrup feminist fəalla birlikdə “Ms.” jurnalını yaradıb. Nəşr qadın jurnallarında ənənəvi olaraq üstünlük təşkil edən moda və ev təsərrüfatı mövzularından fərqli olaraq, qadın hüquqları, siyasət və sosial problemlərə diqqət ayırırdı.

Jurnalın ilk nömrəsi cəmi bir həftə ərzində satılıb və 26 min abunəçi toplayıb. “Ms.” bu gün də fəaliyyətini davam etdirir.

Staynemin ən məşhur yazılarından biri isə 1978-ci ildə dərc olunan “If Men Could Menstruate” (“Kişilər menstruasiya keçirsəydi”) adlı satirik esse olub. O, bu yazıda menstruasiya kişilərin həyatının bir hissəsi olsaydı, cəmiyyətin və iqtisadi-siyasi sistemlərin buna necə yanaşa biləcəyini təsəvvür edib.

Abort hüququ uğrunda mübarizə

Staynemin feminist fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri də abort hüququ olub.

1969-cu ildə abortla bağlı maarifləndirmə tədbirində qadınların öz təcrübələrindən danışdığı zaman o da illər əvvəl yaşadığı abort hadisəsini bölüşüb. Staynem həmin vaxt 22 yaşında olub və hadisə Londonda baş verib.

O, bu çıxışını sonradan həyatında dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirib. Staynem hesab edirdi ki, qadınların öz bədənləri və reproduktiv seçimləri üzərində hüquqları olmalıdır.

Bundan sonra o, abort hüququnu fəal şəkildə müdafiə etməyə başlayıb və bu məsələdə “reproduktiv azadlıq” ifadəsindən istifadə edib.

Siyasi iştirak və bərabərlik

Staynem qadınların siyasi və ictimai həyatda daha geniş təmsil olunması üçün də mübarizə aparıb.

O, ABŞ-da qadınların siyasi proseslərə cəlb edilməsini qarşısına məqsəd qoyan National Women’s Political Caucus təşkilatının həmtəsisçilərindən biri olub.

Qadınlara kişilərlə bərabər hüquqlar verilməsini nəzərdə tutan Bərabər Hüquqlar Düzəlişi (ERA) ilə bağlı Senat dinləmələrində də çıxış edib.

Onun fəaliyyəti yalnız ABŞ-la məhdudlaşmayıb. Staynem eyni zamanda ölüm cəzasına, qadın sünnətinə və ayrı-seçkiliyin müxtəlif formalarına qarşı çıxıb, eynicinsli nikahı dəstəkləyib.

Tənqidlər və şəxsi həyatı

Staynem bütün fəaliyyəti boyunca həm sağ, həm də sol düşərgələrdən tənqidlərə məruz qalıb. Bəziləri onun xarici görünüşünün və məşhurluğunun feminist hərəkatının mahiyyətini kölgədə qoyduğunu iddia edib.

Hətta feminist hərəkatın digər tanınmış simalarından Betti Fridan da Staynemin hərəkatın əsas simasına çevrilməsindən narazı olub.

Bununla yanaşı, Staynem müxtəlif dövrlərdə ciddi təqib və təhqirlərlə də üzləşib. Onun haqqında alçaldıcı materiallar yayımlanıb, şəxsi məlumatları ictimaiyyətə açıqlanıb və görünüşündən istifadə edilərək ona qarşı kampaniyalar aparılıb.

Şəxsi həyatında isə Staynem uzun müddət evliliyə maraq göstərməyib. O, bir dəfə “Mən qəfəsdə cütləşə bilmirəm” deyə zarafat edib.

Lakin 2000-ci ildə, 66 yaşında olarkən aktyor Kristian Beylin atası, ekoloq və sahibkar Devid Beyllə evlənib.

Staynem sonradan bildirib ki, əvvəlki dövrlərdə evlilik qadın üçün soyad, yaşayış yeri, kredit imkanları və digər hüquqların itirilməsi ilə nəticələnə bilərdi. Onun fikrincə, zaman keçdikcə bu vəziyyət dəyişib və qadınla kişinin hüquqlarının bərabər olduğu nikah mümkün olub.

Bir neçə nəslə təsir edən miras

Jurnalist, yazıçı və fəal kimi Qloriya Staynem onilliklər ərzində qadınların hüquqları ilə bağlı müzakirələrin ən tanınmış simalarından biri olaraq qalıb.

Onun fəaliyyəti qadınların əmək, siyasət, ailə, reproduktiv hüquqlar və ictimai həyatda bərabərliyi məsələlərinin daha geniş müzakirə olunmasına təsir göstərib.

Staynemin hekayəsi eyni zamanda göstərir ki, sosial dəyişiklik yalnız qanunların dəyişməsi ilə deyil, cəmiyyətdə illərlə aparılan müzakirə, jurnalistika və fəallıqla da formalaşa bilər.

Elmira Ağayeva