Qan şəkərinin yüksəlməsi həmişə təhlükəli deyil: Mütəxəssislər açıqlaması

Son illərdə sağlam qidalanma mövzusunda yeni bir narahatlıq geniş yayılıb: qan şəkərinin “sıçraması”. Sosial şəbəkələrdə və sağlam həyat tərzi məzmunlarında yeməkdən sonra qlükozanın artmasının müxtəlif problemlərə səbəb olduğu iddia edilir. Bəzi insanlar isə bu artımları izləmək üçün xüsusi cihazlardan istifadə edir, ağ çörək, makaron və digər karbohidratlı məhsulları rasiondan tamamilə çıxarırlar.

Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, sağlam insanda yeməkdən sonra qan şəkərinin yüksəlməsi orqanizmin normal fizioloji reaksiyasıdır. Yəni hər qlükoza artımını təhlükə kimi qəbul etmək düzgün deyil.

Qan şəkəri niyə yüksəlir?

Karbohidrat və şəkər tərkibli qidalar həzm olunarkən qlükozaya parçalanır. Qlükoza isə qana sorulur və nəticədə qan şəkərinin səviyyəsi müvəqqəti olaraq artır.

Bu zaman mədəaltı vəzi insulin ifraz edir. İnsulin qlükozanın qandan bədən hüceyrələrinə keçməsinə kömək edir. Hüceyrələr də həmin qlükozadan enerji mənbəyi kimi istifadə edir.

Maraqlısı odur ki, qan şəkərinin yüksəlməsi yalnız qida ilə bağlı deyil. Məsələn, intensiv fiziki fəaliyyət zamanı adrenalin kimi hormonlar qaraciyərə daha çox qlükozanı qana buraxmaq siqnalı verir. Bu isə əzələlərin artan enerji tələbatını qarşılamağa kömək edir.

Əsas məsələ “sıçrayış” yox, onun davamlı olmasıdır

Sağlam insan yeməkdən sonra qan şəkərinin müəyyən qədər yüksəlməsini normal qarşılamalıdır. Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas məqam isə qlükozanın uzun müddət yüksək qalmasıdır.

Adətən qan şəkəri yeməkdən təxminən bir saat sonra ən yüksək həddə çatır və növbəti iki saat ərzində əvvəlki səviyyəsinə doğru qayıdır. Bu artım qısa müddət davam edirsə və orqanizmin maddələr mübadiləsi normaldırsa, bunun özü narahatlıq səbəbi sayılmır.

Əksinə, qan şəkərinin gözləniləndən daha uzun müddət yüksək qalması orqanizmin qlükozanı normal tənzimləmədiyini göstərə bilər. Bu, insulin müqaviməti ilə əlaqəli ola bilər. Uzunmüddətli metabolik problemlər isə prediabet və 2-ci tip diabet riskini artıra bilər.

Diabetli insanlarda isə vəziyyət fərqlidir. Orqanizm kifayət qədər insulin istehsal etmədikdə və ya insulin lazımi şəkildə işləmədikdə yeməkdən sonra qan şəkəri təhlükəli səviyyələrə yüksələ bilər. Buna görə diabet zamanı qidalanma, fiziki aktivlik və qan şəkərinin monitorinqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bəs niyə insanlar qan şəkərini daim ölçməyə başlayıb?

Diabetli insanların qan şəkərini izləməsi tibbi baxımdan vacibdir. Bunun üçün istifadə olunan vasitələrdən biri də davamlı qlükoza monitorlarıdır (CGM). Bu cihazlar gün ərzində qanda qlükozanın dəyişməsini izləməyə imkan verir.

Son dövrlərdə isə bu texnologiya diabeti olmayan insanlar arasında da populyarlaşmağa başlayıb. İnsanlar cihaz vasitəsilə hansı qidanın qan şəkərini daha çox artırdığını müəyyən etməyə çalışırlar.

Lakin mütəxəssislər sağlam insanların hamısının belə cihazlara ehtiyac duyduğuna dair kifayət qədər sübut olmadığını bildirirlər.

Diabeti olmayan insanlarla aparılan araşdırmalardan birində iştirakçıların qan şəkəri göstəricilərinin vaxtın böyük hissəsində, təxminən 96 faizində, sağlam diapazonda olduğu müəyyən edilib.

Bu isə başqa bir sual doğurur: sağlam insanın hər yeməkdən sonra qlükoza göstəricisini izləməsi həqiqətən lazımdırmı?

Mütəxəssislərin bir qismi hesab edir ki, bu cür daimi monitorinq bəzi insanlarda sağlam qidalanmaq əvəzinə həddindən artıq məhdudlaşdırıcı davranışlara gətirib çıxara bilər. Üstəlik, diabeti olmayan insanlarda CGM cihazlarının sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırdığını göstərən yüksək keyfiyyətli və ardıcıl sübutların hələ kifayət qədər olmadığı bildirilir.

Bununla belə, 2-ci tip diabet riski yüksək olan insanlar üçün bu cihazların potensial faydaları araşdırılır. Lakin bu istiqamətdə də əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Karbohidratları tamamilə kəsmək də çıxış yolu deyil

Qan şəkərinin yüksəlməsinin normal olması balanslı qidalanmanın əhəmiyyətini azaltmır.

Məsələn, yeməkdən sonra qan şəkərinin sürətlə yüksəlib daha sonra kəskin azalması bəzi insanlarda aclıq hissini artıra bilər. Bu da gün ərzində daha çox enerji qəbuluna səbəb ola bilər.

Qidaların tərkibi də qan şəkərinin dəyişməsinə təsir göstərir. Tam taxıllı məhsullar və zülal baxımından zəngin qidalar daha uzun müddət toxluq hissinin qorunmasına kömək edə bilər. Ağ çörək və ağ düyü kimi sadə karbohidratlar isə daha sürətlə həzm olunur.

Yeməklərin hansı ardıcıllıqla qəbul edilməsi də müəyyən rol oynaya bilər. Bəzi araşdırmalar göstərir ki, karbohidratlardan əvvəl tərəvəz və zülal qəbul etmək sonrakı qlükoza artımını müəyyən qədər azalda bilər.

Zülal, liflə zəngin bitki mənşəli qidalar və sağlam yağlardan ibarət balanslı menyu isə həzmi yavaşlada və enerjinin daha sabit şəkildə təmin olunmasına kömək edə bilər.

Eyni qida hər insana eyni təsir göstərmir

Qan şəkəri ilə bağlı daha bir maraqlı məqam fərdi reaksiyalardır.

Eyni yeməyi yeyən iki insanın qlükoza göstəriciləri eyni şəkildə dəyişməyə bilər. Hətta eyni insanın reaksiyası belə müxtəlif günlərdə fərqlənə bilər.

Buna yuxu, stress, fiziki aktivlik və yeməyin tərkibi kimi amillər təsir edə bilər.

Bu səbəbdən sosial şəbəkələrdə yayılan “bu qida qan şəkərini qaldırırsa, deməli zərərlidir” yanaşması elmi baxımdan həddindən artıq sadələşdirilmiş hesab olunur.

Əsas hədəf şəkərdən tamamilə qorxmaq deyil

Karbohidratları tamamilə rasiondan çıxarmaq da tövsiyə olunan universal yanaşma deyil. Əksinə, uzun müddət karbohidrat qəbulunu məhdudlaşdırdıqdan sonra karbohidratla zəngin yemək qəbul edilməsi bəzi hallarda qan şəkərinin daha kəskin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Karbohidratlar balanslı qidalanmanın əsas komponentlərindən biridir və onların hamısını eyni kateqoriyada “zərərli” hesab etmək düzgün deyil.

Mütəxəssislərin fikrincə, sağlam insan üçün əsas diqqət hər bir qlükoza artımından qorxmağa deyil, ümumi qidalanma keyfiyyətinə yönəlməlidir.

Burada xüsusilə əlavə şəkərin həddindən artıq istifadəsinin azaldılması önə çıxır. Yəni məsələ bir dilim çörəkdən və ya bir porsiya makarondan sonra qan şəkərinin müvəqqəti yüksəlməsindən qorxmaq yox, uzunmüddətli olaraq balanslı qidalanma vərdişləri formalaşdırmaqdır.

Qısası, qan şəkərinin yeməkdən sonra yüksəlməsi orqanizmin normal işləməsinin bir hissəsidir. Narahatlıq üçün əsas səbəb qısa müddətli “sıçrayış” deyil, qlükozanın davamlı şəkildə yüksək qalması və bunun digər metabolik problemlərlə müşayiət olunmasıdır.

Elmira Ağayeva