Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı dələduzluq üsullarını da dəyişir. Artıq cinayətkarlar insanların səsini süni intellekt vasitəsilə təqlid edərək onların yaxınlarını aldada bilirlər. Bu cür deepfake dələduzluqları xüsusilə qorxu və panika üzərindən qurulur. Zəng edən şəxs qurbanın övladının, həyat yoldaşının və ya başqa yaxın insanının səsinə bənzər səslə danışaraq təcili kömək tələb edir.

 Nyu-Yorkun Buffalo şəhərində yaşayan Elizabeth Benz adlı qadının başına gələn hadisə nümunə göstərilir. 2025-ci ilin sentyabrında Benzə telefon zəngi gəlib. Zəng edən şəxsin səsi onun 16 yaşlı oğlunun səsinə bənzəyib. Səs ağlayaraq dostunun öldüyünü deyib. Daha sonra telefonu başqa bir kişi götürüb və oğlunun dostunu öldürdüyünü, eyni şeyi onun oğluna da edəcəyini söyləyib. Bunun qarşılığında qadından 7 500 dollar tələb edilib.

Benz hadisənin həqiqi olduğunu düşünüb və böyük panika yaşayıb. O, tələb olunan pulu vermək üçün yola çıxıb. Lakin həmin vaxt ailənin başqa bir üzvü oğlunu tapıb. Məlum olub ki, oğlu təhlükədə deyil və futbol oyunundadır. Telefon danışığındakı səs isə süni intellektlə yaradılmış deepfake səs olub.

Məqalədə vurğulanır ki, belə dələduzluqlar artıq yalnız filmlərdə və ya nəzəri nümunələrdə deyil. Süni intellekt insanların səsini kifayət qədər real şəkildə təqlid edə bildiyi üçün telefon danışığında eşidilən səsə tam etibar etmək təhlükəli ola bilər.

Mütəxəssislər belə hallardan qorunmaq üçün ailə üzvlərinin əvvəlcədən gizli kod sözü müəyyən etməsini tövsiyə edirlər. Bu söz yalnız ailə üzvlərinə məlum olmalıdır. Məsələn, yaxın insan gözlənilmədən zəng edib qəza keçirdiyini və ya təcili pula ehtiyacı olduğunu deyirsə, qarşı tərəfdən əvvəlcədən müəyyən edilmiş kod sözünü soruşmaq olar.

Lakin məqalədə maraqlı məqam da qeyd olunur: Elizabeth Benzin ailəsində belə bir kod sözü artıq mövcud imiş. Buna baxmayaraq, hadisə zamanı qadın həmin sözü soruşmağı xatırlamayıb. Bunun səbəbi isə dələduzların insanı qorxu və panika vəziyyətinə salmasıdır. İnsan belə anda normal düşünməkdə çətinlik çəkə bilər və əvvəlcədən müəyyən etdiyi qaydaları belə unuda bilər.

Bu səbəbdən mütəxəssislər yalnız kod sözünün müəyyən edilməsini deyil, belə vəziyyətlərə psixoloji olaraq hazır olmağı da vacib hesab edirlər. Gözlənilməz zəng zamanı insan sakit qalmalı, məlumatı başqa mənbədən yoxlamalı və dərhal pul göndərmək qərarı verməməlidir.

Məqalədə dələduzluğun bir neçə əsas əlaməti də göstərilir. Dələduzlar adətən qurbanı tələsdirir, qorxudur və başqaları ilə əlaqə saxlamasına mane olmağa çalışırlar. Əgər qarşı tərəf Bitcoin, hədiyyə kartı və ya nağd pul kimi izlənilməsi çətin ödəniş vasitələri tələb edirsə, bu da ciddi xəbərdarlıq əlamətidir.

Mütəxəssislərin fikrincə, belə hallarda ən vacib məsələ panikaya qapılmamaqdır. Şəxs zəng edən insanın səsini tanısa belə, onun həqiqətən həmin insan olduğunu başqa üsulla təsdiqləməlidir. Bunun üçün ailənin əvvəlcədən razılaşdırdığı kod sözündən istifadə etmək və etibar edilən başqa bir şəxslə əlaqə saxlamaq mümkündür.

Məqalənin əsas mesajı budur ki, süni intellekt insanların səsini təqlid edə bilər, amma ailənin yalnız öz daxilində bildiyi məlumatları və sirrləri bilmir. Buna görə əvvəlcədən müəyyən edilmiş kod sözü və ailə daxilində razılaşdırılmış yoxlama qaydaları deepfake dələduzluqlarından qorunmaq üçün sadə, lakin faydalı üsullardan biridir.

Həmçinin bu qaydaları vaxtaşırı xatırlamaq tövsiyə olunur. Çünki fövqəladə və qorxulu zəng zamanı insanın nə etməli olduğunu əvvəlcədən bilməsi düzgün qərar verməsinə kömək edə bilər.

Nurgün Qənizadə