Ümumdünya Göydələnlər Günü: Şəhərlərin simvoluna çevrilən nəhəng tikililər
Hər il 3 sentyabr dünyanın müxtəlif ölkələrində şəhər memarlığının ən diqqətçəkən nümunələrindən olan göydələnlərə həsr edilən Ümumdünya Göydələnlər Günü kimi qeyd olunur. Bu gün hündürmərtəbəli binaların memarlıq, mühəndislik və şəhər həyatındakı roluna diqqət çəkmək üçün əlamətdar tarix kimi dəyərləndirilir.
Göydələnlər yalnız hündür binalar deyil. Onlar müasir şəhərlərin inkişafını, texnoloji imkanlarını və iqtisadi potensialını nümayiş etdirən mühüm memarlıq nümunələridir. Xüsusilə torpaq sahəsinin məhdud olduğu böyük şəhərlərdə şaquli tikinti həm yaşayış, həm də biznes məkanlarına olan tələbatın qarşılanmasında mühüm rol oynayır.
İlk göydələnlər necə yaranıb?
Göydələnlərin meydana çıxması XIX əsrin sonlarında şəhərlərin sürətli böyüməsi və torpaq çatışmazlığı ilə sıx bağlıdır. Lakin bu binaların inşasını mümkün edən əsas yeniliklərdən biri polad karkas konstruksiyasının və təhlükəsiz sərnişin liftlərinin inkişafı olub.
Ənənəvi tikinti üsullarında binanın hündürlüyü divarların daşıma qabiliyyəti ilə məhdudlaşırdı. Polad karkas isə yükün binanın xarici divarlarından konstruktiv skeletə ötürülməsinə imkan verdi. Liftlərin tətbiqi isə insanların onlarla mərtəbə yuxarı qalxmasını praktik hala gətirdi.
Bu texnologiyaların birləşməsi nəticəsində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində xüsusilə ABŞ-ın Nyu-York və Çikaqo şəhərlərində göydələnlərin sürətli inkişafı başladı.
Dünyanın ən hündür göydələni
Bu gün dünyanın ən hündür binası Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Dubay şəhərində yerləşən Burc Xəlifədir. 2010-cu ildə istifadəyə verilən bina 828 metr hündürlüyə malikdir və uzun illərdir bu sahədə dünya rekordunu qoruyur.
Göydələn müxtəlif funksiyaları özündə birləşdirir. Burada yaşayış mənzilləri, ofislər, restoranlar və müşahidə platformaları yerləşir.
Dünyanın digər böyük şəhərlərində də mühəndislik baxımından unikal göydələnlər inşa edilib. Şanxay qülləsi, Nyu-Yorkdakı One World Trade Center, Kuala Lumpurun Petronas qüllələri və Taypeydəki Taipei 101 müasir göydələn memarlığının məşhur nümunələrindəndir.
Bakının göydələnləri
Azərbaycanın paytaxtı Bakı da son illərdə müasir göydələnləri ilə şəhər siluetini dəyişən paytaxtlardan birinə çevrilib.
Xüsusilə Alov qüllələri Bakının ən tanınan memarlıq simvollarından hesab olunur. Üç alov formasında dizayn edilən qüllələr şəhərin müasir simasını əks etdirən əsas tikililərdən biridir.
Göydələnlərin inşası yalnız estetik görünüşlə məhdudlaşmır. Belə nəhəng konstruksiyaların tikintisi zamanı zəlzələyə davamlılıq, güclü külək, yanğın təhlükəsizliyi, təxliyə, enerji səmərəliliyi və binanın təməl sisteminin dayanıqlılığı kimi amillər xüsusi nəzərə alınır.
Gələcəyin göydələnləri
Müasir memarlıqda göydələnlərin inkişafı artıq yalnız “daha hündür bina” yaratmaq məqsədi daşımır. Yeni layihələrdə enerji səmərəliliyi, yaşıl texnologiyalar, günəş enerjisindən istifadə, ağıllı idarəetmə sistemləri və ekoloji davamlılıq daha çox ön plana çıxır.
Beləliklə, göydələnlər şəhərlərin yalnız fiziki görünüşünü deyil, onların gələcəyə baxışını da formalaşdırır. Bu nəhəng tikililər mühəndislik imkanlarının sərhədlərini genişləndirməklə yanaşı, şəhərlərin iqtisadi və mədəni simvollarından birinə çevrilir.
Ümumdünya Göydələnlər Günü isə bütün bunları xatırlamaq və insan əməyinin, memarlığın və texnologiyanın yaratdığı bu nəhəng tikililərə fərqli prizmadan baxmaq üçün bir fürsətdir.
Elmira Ağayeva
