Hava limanlarında sərhəd nəzarətinin rəqəmsallaşdırılması: təhlükəsizlik və sərnişin mobilliyi arasında balans
Qlobal mobillik artdıqca, hava limanları ikili çağırışla üzləşir: təhlükəsizlik tələblərinin gücləndirilməsi və sərnişinlərə xidmət sürətinin qorunub saxlanılması. Avropa ilə Asiya arasında tranzit aviasiya körpüsü mövqeyini möhkəmləndirən Azərbaycan üçün sərhəd nəzarətinin səmərəliliyi nəqliyyat təhlükəsizliyinin və aviasiya infrastrukturunun dayanıqlılığının təminində əsas amilə çevrilir.
Airports Council International World və International Civil Aviation Organization-un proqnozlarına görə, 2030-cu ilə qədər dünya üzrə sərnişin axını 12 milyard nəfəri keçə, 2040-cı illərin ortalarınadək isə demək olar ki, iki dəfə arta bilər. Bu şəraitdə sərhəd nəzarətinin rəqəmsallaşdırılması və avtomatlaşdırılması yalnız texnoloji yenilənmə deyil, həm də strateji zərurətə çevrilir.
2025-ci ildə Azərbaycanın aviasiya sektoru tranzit potensialının artımını və beynəlxalq aviasiya bazarında mövqelərinin möhkəmlənməsini nümayiş etdirərək sabit inkişaf dinamikasını qoruyub.
Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu 7,64 milyondan çox sərnişinə xidmət göstərib. Tranzit sərnişin axını isə 974 min nəfərə yaxınlaşaraq əvvəlki illə (750 min) müqayisədə 30% artıb.
Aviasiya trafikinin artması hava limanlarının infrastrukturuna və əməliyyat proseslərinə düşən yükü artırır. Bu şəraitdə avtomatlaşdırma terminalların fiziki genişləndirilməsinə ehtiyac olmadan buraxılış qabiliyyətinin artırılmasının əsas alətinə çevrilir.
Ənənəvi olaraq sərhəd nəzarəti əl ilə həyata keçirilirdi ki, bu da sərnişin axınının artdığı dövrlərdə növbələrin yaranmasına və əməkdaşlar üzərinə əlavə yük düşməsinə səbəb olurdu.
Müasir rəqəmsal həllər sərhəd keçidinin standart ssenarilərini avtomatlaşdırmağa imkan verir. Bu isə əməkdaşların diqqətini daha mürəkkəb hallara və risklərin idarə edilməsinə yönəltməyə şərait yaradır. Nəticədə sərhəd xidmətlərinin ümumi səmərəliliyi artır, keçid müddəti isə əhəmiyyətli dərəcədə qısalır.
“Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, avtomatlaşdırma sənədlərin yoxlanılması vaxtını bir neçə dəqiqədən 15–20 saniyəyə qədər azaldır. Bu zaman sərnişinlərin 70%-ə qədəri avtomatlaşdırılmış sərhəd nəzarəti qapıları (eGates) vasitəsilə keçə bilir. Bu isə sərhəd keçidini sürətləndirir, sərnişin rahatlığını artırır və xidmətlərə etimadı möhkəmləndirir”, — deyə Marina Zvyagina, SITA-nın Şərqi Avropa, MDB və Baltikyanı ölkələr üzrə vitse-prezidenti bildirir.
Biometrik identifikasiya və özünəxidmət elementləri bu effekti daha da gücləndirir: onlar prosedurları sürətləndirir, şəxsiyyətin yoxlanılma dəqiqliyini artırır və sərhəd idarəetmə sistemlərini daha çevik və miqyaslana bilən edir.
Sərhəd nəzarətindən sürətli keçidin əsas alətlərindən biri sərnişinlər üçün özünəxidmət həllərinin tətbiqidir. Xüsusilə hava limanlarının gəliş və gediş zonalarında eGates istifadəsi buraxılış qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır:
Bir avtomatlaşdırılmış sərhəd nəzarəti qapısı - dəqiqədə 10-12 sərnişin;
Yeddi qapıdan ibarət blok - gündə 4-5 min sərnişin;
Ümumi buraxılış qabiliyyəti - 20-40% artım.
Azərbaycan üçün bu cür həllər sərhəd prosedurlarının optimallaşdırılması və xüsusilə ölkə vətəndaşları üçün xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prosedurların avtomatlaşdırılmasının effektivliyi Gürcüstan təcrübəsində aydın görünür. Burada rəqəmsal həllər artan sərnişin axını şəraitində vətəndaşların sərhəddən sürətli keçidini təmin edir və sərhəd xidmətlərinə xarici sərnişinlər üzərində daha çox fokuslanmağa imkan yaradır.
Kutaisi Beynəlxalq Hava Limanı-nda ölkə vətəndaşları üçün yeddi avtomatlaşdırılmış sərhəd nəzarəti qapısı quraşdırılıb. Bu sistem keçid müddətini 18 saniyəyə qədər azaltmağa imkan verib.
Hava limanının illik sərnişin axını 1,7 milyon nəfəri ötür və reyslərin əksəriyyəti beynəlxalq xarakter daşıyır. Rəqəmsal həllər yükün daha balanslı bölüşdürülməsini və xidmət keyfiyyətinin artırılmasını təmin edir.
Oxşar yanaşmalar digər regionlarda da tətbiq olunur. Məsələn, Peru-da elektron giriş icazəsi sistemləri, avtomatlaşdırılmış sərhəd nəzarəti qapıları və biometrik texnologiyalarla inteqrasiya olunmuş mobil platformalar istifadəyə verilib.
Yoxlamaların bir hissəsinin sərnişin gəlməmişdən əvvəl həyata keçirilməsi və mobil texnologiyaların tətbiqi məlumatların əvvəlcədən təhlilinə imkan yaradır. Bu isə sərhəd xidmətlərinin üzərinə düşən yükü balanslaşdırır, əməkdaşların işini yüngülləşdirir və miqrasiya prosedurlarının səmərəliliyini artırır.
Azərbaycan üçün analoji həllərin tətbiqi buraxılış qabiliyyətinin artırılması və sərnişin xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi baxımından geniş imkanlar açır.
“Sərhəd nəzarətinin rəqəmsallaşdırılması dövlətlərə eyni zamanda həm təhlükəsizliyi gücləndirməyə, həm də sərnişin axınını daha səmərəli idarə etməyə imkan verir. Bu şəraitdə avtomatlaşdırma sərhəd xidmətlərinin diqqətini potensial risklərin idarə edilməsinə yönəltməyə kömək edir”, - deyə Marina Zvyagina qeyd edib.
Texnoloji və proqnozlaşdırıla bilən giriş prosedurları Azərbaycanın aviasiya sektorunun inkişafı üçün dayanıqlı əsas formalaşdırır.
Sərhəd nəzarətinin rəqəmsal modernləşdirilməsi təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi, axınların daha effektiv idarə olunması və uzunmüddətli perspektivdə aviasiya sisteminin dayanıqlığının təmin edilməsi baxımından əsas strateji alətlərdən birinə çevrilir.
