Bu sədaqət cavidlərə baha başa gəldi

Mişginaz xanım üçün zaman-məkan 1937-ci ilin 4 iyul gecəsində donaraq “zamanlığından çıxdı”. Nə uğursuz, nə müdhiş, nə dəhşətli gecə idi o gecə! Ölüm sükutu, qorxusu gətirən gecənin soyuqluğu Mişginaz xanımın varlığına elə işləmişdi ki, bütün ömrü boyu bu “üşüntü, bu donuqluq” onu tərk etmədi... Odur ki, sonralar ən dəhşətli soyuğu, şaxtanı, boranı, tufanı belə hiss etmirdi Mişkinaz xanım, diriykən “ölü” idi, özü də, iki övladı da.

İllər sonra Mişkinaz xanım xatirələrində yazırdı: “Yuxuda gördüm böyük bir ilan mənə tərəf gəlir. Çığırıb yuxudan ayıldım. Yarıyuxulu, qorxmuş halda özümə gələndə evdə qarışıq səslər eşitdim. Heç bir şey ayırd edə bilmədim. Elə bu vaxtCavid qapını açıb ömrümdə eşitmədiyim narahat bir səslə: “Qalx geyin” dedi. Qapının arasından baxıb tanımadığım adamları gördüm”.

Tədqiqatçı alim Qulam Məmmədli həmişə deyərdi ki, “Doğrudur Mişkinaz xanımı Dilbər xanım, Şükriyyə xanım kimi həbs etmədilər. Amma çöldə ona, ailəsinə necə əzablar verdilər, təhqirlər etdilər. Evindən çıxardılar, evsiz-eşiksiz, işsiz çöllərdə qaldı, övladlarını oxuduğu məktəblərdən qovdular, işdən çıxardılar. Allah rəhmət eləsin, çox ismətli qadın idi. Necə əzablara, təhqirlərə dözdü, sınmadı, Cavidə, soyadına xəyanət etmədi. Köntöy sözlərdən ürəyi qubar bağlasa da, zahirdə özünü tox tutdu. Amma cavan oğul itkisi Mişkinaz xanımı birdəfəlik məhv etdi, övlad itkisi də yaşadı bu qadın”.

Şairə Nigar Rəfibəyli boş yerə yazmırdı ki:

Gözəllik mülkünün gözəl sultanı,

Faciəli ömrün qəmli dastanı,

Qəlbi bala dağlı bir ana getdi

Ağır töhmət qoyub dövrana getdi.

Hər dəfə Mişkinaz xanım haqqında yazanda yadıma dahi Füzulinin “Mən istərəm bəlanı, şü istər bəla məni...” sözlərini xatırlayıram. O, Mişkinaz xanım ki, bütün ömrünü bəlalar içində “yaşadı”. Elə əvvəldən bəxt ulduzu parlamadı...

Deyilənlərə görə Mişkinaz xanımın “könlünün istəyinə” məhəl qoymadan atası onu zorla yaşlı bir kişiyə ərə verir. Mişkinaz bir neçə aydan sonra ər evindən baş götürüb qaçır. Taleh onu Cavid əfəndi ilə görüşdürür. Bu görüşdən ömrü boyu məftun olan Mişkinaz xanım illər sonra xatirələrində yazırdı:

“Mən Cavidin bacısı qızı ilə yaxın rəfiqə idim. Həm də qonşu idik. Ürəyindən keçirmiş ki, nolardı Cavid gələndə Mişkinazı ona alaydıq. O zaman Cavid Bakıda müəllimlik edirdi. Cavid gəlir Naxçıvana, bacısı illər uzunu ürəyində gizli saxladığı arzusunu açıb deyir ona. Nə qədər tərifləyir, nə qədər yalvarırsa da, Cavidi razı sala bilmir ki, bilmir. Deyir: “Gərək özüm görüm, görməsəm “hə” demərəm.

Cavidin böyük qardaşının arvadı qayıdır ki, mən onu çağıraram bizə. Deyərəm, gəl mənim paltar maşınıma bax, yaxşı tikmir.

Mənim o qadıngilə get-gəlim yox idi. Bir gün gəlib anamla danışdı və mən getdim onlara. Böyük bir otaq idi, ortada iki sandıq qoyub üstünə yük yığmışdılar. Cavid də bu yükün dalın da əyləşib baxırmış.

Ancaq işıq arxa tərəfindən düşdüyündən məni yaxşı görə bilmir və razılıq vermir. Bir neçə gün götür-qoy edirlər ki, neyləsinlər. Axırda bu qərara gəlirlər ki, indi də məni bacısıgilə çağırsınlar.

İçəri girəndə gördüm ortalıqda samovar qoyub çay içirlər. Məni təyin olunmuş yerdə oturtdular. Sən demə, Cavid o biri evin qapısının arxasından baxırmış.

Razılıq verir. Bacısı çox sevinir. 1918-ci ilin avqustunda evləndik”.

Əslində Mişkinaz xanım Hüseyn Cavidin təkcə ömür-gün yoldaşı, övladlarının anası olmur. O, “Cavidin rahatlığı, dərd həyanı, fikir ortağı, sirdaşı, nadir səadətlərindən biri, bəlkə də ən mühümü” olur. Cavidə qarşı həddən ziya qayğıkeş, mehriban olan savadsız bir kənd qızı ilə saatlarla oturub söhbət etmək “Cavid üçün heç vaxt darıxdırıcı olmur”. Əksinə bu qız “Cavidi çox-çox qələm əhlindən daha gözəl anlayırdı”. Odur ki, Cavid əfəndi bu savadsız qıza yazıb-oxumağı öyrədir. “Gəlin köçəndən bir neçə gün sonra Cavid mənə dərs verməyə başladı” –deyə Mişkinaz xanım o günləri həmişə xoşbəxtliklə xatırlardı.

Tanrı Mişkinaz xanıma xoşbəxt olmaq üçün nə lazım idi vermişdi. Cavid kimi qayğıkeş, mehriban, sədaqətli ömür-gün yoldaşı, iki gözəl övlad (amma Tanrının İBLİS xislətli, İBLİS qiyafəli bəndələri bu XOŞBƏXTliyi məhv etdilər). Mişkinaz xanım yazırdı: “Cavid qayğıkeş, qədirbilən bir ailə başçısı idi, heç yadıma gəlmir ki, səhərlər durub uşaqları məktəbə yola salım. Həmişə özü durub onların çay-çörəklərini verərdi, yola salardı”.

Düz 19 il Mişkinaz xanım Cavidin başına pərvanə kimi dolanır. Qayğılı, kasıb günləri olsa da XOŞBƏXT idilər. Çünki ailədə qarşlıqlı sevgi, hörmət varidi. Çünki Cavidi yanında idi (Mişkinaz xanım yazırdı ki, “təzəcə ailə qurmuşduq. Bakıda kirayə yaşayırdıq. Bir dəfə evdə oturmuşdum. Cavid gəldi gördü bikefəm.

Dedi: “Bax, əsl qaçqına bənzəyirsən. Boş ev, boş ocaq, boş bucaq. Buna bir şeir yazmaq lazımdır. Canın sağ olsun, həmişə belə qalmayacaq ki!”. Cavid “Qaçqın” şeirini o vaxt belə olub yazmışdı”).

Heç nə olmasa da, Cavidin məhəbbəti, sədaqəti yaşadırdı Mişkinaz xanımı. Hətta 1948-ci il mayın 4-də Cavidin yoxluğu haqqında rəsmi kağız alsa da, daha 20 il Cavidin həsrəti ilə 1976-cı ilə qədər “yaşadı” bu sədaqətli xanım.“Mən ümid edirəm ki, Cavidim gələcək, yaralı ürəyimə təsəlli verəcək, göz yaşlarımı siləcək, keçirdiyim günləri qələmə alacaq” (amma Mişkinaz xanım bilmirdi ki, nə qədər ki, bu İBLİS xislətlilərimiz sağdır, bu müşkül məsələ idi. Cavid əfəndi demiş: “Canlar yaxar, evlər yıxar insan...”). O insanlar ki, bir “molodesə”, cansız bir parça dəmir-dümürə (orden-medala) canı-canından, qanı-qanından oğullar (bir evdən yox bir eldən gedən oğullar) güdaza verdi ha, sayı-hesabı yoxdur.

Mişkinaz xanımın xatirələrindən və Turanının dediklərindən belə bəlli olur ki, Hüseyn Cavidi həbs etməyə gələndə də, sonradan onları evindən çıxaranda da gələn “nümayəndə”lərin arasında azərbaycanlılar da olub, elə daha çox kobud rəftar edənlər də onlar olub.

H.Cavid həbs ediləndən az sonra evin əşyalarını aparmağa gəlirlər. Bu haqda Mişkinaz xanım yazırdı: “Qapı döyüldü. Allah, sən saxla! –deyərək qorxu içində qapını açdım. “Buyurun” deyənə kimi tanımadığım üç nəfər içəri soxuldu. “Ev əşyalarını aparmağa gəlmişik” –deyə həriscəsinə əşyaları süzməyə başladılar.

– Nə üçün? Deyə donuq-donuq üzlərinə baxdım. Sualım gələnlərdən birini lap hövsələdən çıxardı. “Nə üçün”ü sənə iki ay bundan əvvəl məlumdur – deyə “işə başladılar”.

Elə 1920-30-cu illərdə Cavid əfəndinin hər sözünə “qulp qoyanlar” da özümüzünkülər deyildimi? “Yerli həyatdan, müasir gündən, Şura hökumətindən, sosializm yarışından uzaq mövzulardan” yazır deyə “vulqar sosiologiya və şəxsiyyətə pərəstişin hökm sürdüyü illərdə Cavid ancaq haqsız tənqid hədəfi”nə çevrilmədimi? Amma “1920-30-cu illər ədəbi mühitimizdə öz yaradıcılıq məsləkinə, yazı tərzinə Hüseyn Cavid qədər sədaqətli ikinci bir şair görünmür”. Bu sədaqət ona və ailəsinə çox baha başa gəldi.

 
BDU-nun professoru Qərənfil Dünyaminqızı