Tarixin tozlu səhifələrini geriyə doğru vərəqləyərkən qarşımıza bəşəriyyətin taleyini dəyişən minlərlə dahi şəxsiyyət çıxır. Onların hər biri müxtəlif sahələrdə misilsiz xidmətlər göstərərək, kəşfləri ilə dünyadakı hadisələrin gedişatını dəyişib və bəşəriyyətə inqilabi yeniliklər bəxş edibdir. XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərinə nəzər salsaq, bəşəriyyətin elmi təfəkkürünü kökündən dəyişən nəhəng bir imza ilə qarşılaşırıq. Bu ad, iki fərqli elm sahəsində Nobel mükafatına layiq görülən ilk və yeganə qadın - Mari Küridir. 

1867-ci ildə Polşanın çətin şərtləri altında dünyaya göz açan Mari, dövrün bütün sosial qadağalarını təkbaşına sarsıtmağı bacarıb. O, Nobel mükafatı alan ilk qadın olaraq tarixə keçməklə yanaşı, həm fizika, həm də kimya kimi iki fərqli sahədə bu zirvəyə yüksələn ilk insan olub. Mari Kürinin keşməkeşli bioqrafiyası, qadınların intellektual potensialına şübhə ilə yanaşan əsrlərin qəlibləşən miflərini darmadağın edən ən real örnəkdir.

Mariyə qədər olan elm dünyası atomu maddənin ən kiçik, dəyişməz və bölünməz təməl daşı hesab edib. Lakin o, həyat yoldaşı Pyer Küri ilə birlikdə uran şüalarını tədqiq edərkən elmdə inqilab edən bir faktı aşkar ediblər - şüalanma atomun daxilində baş verən proseslərin nəticəsidir. Bu kəşflə Mari elm terminologiyasına "Radioaktivlik" anlayışını gətirib və atom sabit olmadığını, parçalanıb enerjiyə çevrilə bildiyini sübut edib. Onun bu addımı müasir atom fizikasının və kvant mexanikasının təməlini qoyub, Albert Eynşteynin məşhur nəzəriyyəsinin praktik sübutuna çevrilib. Beynəlxalq Fizika İttifaqının rəsmi qeydlərinə görə, onun bu kəşfi olmasa, bu gün elementar zərrəciklərin öyrənilməsi ən azı yarım əsr geridə qalacağdı.

XIX əsrdə xərçəng bəşəriyyət üçün bir ölüm hökmü ikən, Mari radioaktiv şüaların sağlam hüceyrələrə nisbətən xəstə (şiş) hüceyrələrini daha tez məhv etdiyini sübut edib. Bu kəşf bu gün dünyada milyonlarla xərçəng xəstəsinin həyatını xilas edən Radioterapiya (şüa müalicəsi) anlayışını tibbə gətirib.

Birinci Dünya Müharibəsi başlayanda Mari laboratoriyasını tərk edərək rentgen aparatlarını avtomobillərə quraşdırıb və "Petites Curies" (Kiçik Kürilər) adlandırılan mobil hərbi hospital maşınları formalaşdırıb. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin rəsmi hesabatlarına əsasən, Mari şəxsən özü sükan arxasına keçərək cəbhə bölgələrinə gedib və 1 milyondan çox yaralı əsgərin bədənindəki qəlpələrin yerini təyin edərək onları xilas edibdir. Dünyanın yalnız kömür və neft enerjisinə bel bağladığı bir dövrdə Marinin kəşf etdiyi radioaktiv parçalanma zənciri sonradan Nüvə Enerjisinin kəşfinə yol açıb. Bu gün kosmik gəmilərdə (məsələn, Mars roverlərində) istifadə olunan nüvə batareyaları və qlobal elektrik təminatı birbaşa bu kəşfə söykənir. 

Mari Kürinin uğurları həm də sosial qələbədir. Onun yaşadığı dövrdə qadınların universitet təhsili alması qeyri-qanuni hesab olunub. O, Polşada gizli fəaliyyət göstərən "Səyyar Universitet"də təhsil alıb, Parisə getdikdə isə yoxsulluq içində oxuyub.

Hətta 1903-cü ildə Nobel Komitəsi fizika mükafatını yalnız Pyer Küri və Henri Bekkerelə vermək istəyib. Nobel Arxivi sənədlərindən məlum olur ki, Pyerin qətiyyətli etirazı və "Bu kəşfin əsas müəllifi Maridir" israrı sayəsində ədalət bərqərar olub. Mükafatdan sonra Mari Küri məşhur Sorbonna Universitetinin ilk qadın professoru kimi tarixə öz adını yazdırıb.

Mari Küri 1934-cü ildə, illərlə məruz qaldığı radiasiyanın törətdiyi aplastik anemiya xəstəliyindən dünyasını dəyişəndə bəşəriyyətə ölçülməz bir miras qoyub. O, elmə olan sevgisinə və insanlığın işıqlı gələcəyinə öz həyatını fəda edib.

Bu nüans bu gün nüvə enerjisindən tutmuş kosmik araşdırmalara, onkoloji müalicələrdən tutmuş elementar fizika elminə qədər hər yerdə özünü büruzə verir. O, dünyanı sadəcə elmi kəşflərlə dəyişməklə kifayətlənməyib, bütün bəşəriyyətə zəkanın və elmin cinsi olmadığını sübut edib.

Zəri Bayramlı