Əliabbas Müznib və Əmin Abid
Əliabbas Müznib və Əmin Abid kimi yüzlərlə oğullarımız xalqın milli azadlığı uğrunda mübarizədə canlarını qurban verdilər. Onlar da ulu babası Hüseynqulu xan kimi “tökülən hesabsız qanların qurbanına” çevrildilər. Kim idi bu qardaşlar? Dövrünün tanınmış şairi, publisisti, naşiri, tərcüməcisi, tədqiqatçısı və ən əsası başdan-ayağa xalqının, vətəninin azadlığı uğrunda canını fəda edən VƏTƏN oğulları!
Əhmədov Əliabbas (Müznib) Mütəllib oğlu 1883-cü ildə Bakıda anadan olub. O, məşhur Hüseynqulu xanın (Hüseynqulu xan Əliabbasın və Əmin Abidin ulu babası olub) nəslindən idi. İlk təhsilini evdə anası Reyhan xanımdan alan Müznib dini təhsilini mədrəsədə başa vura bilmir. “1892-ci ildə Bakıda başlanan vəba xəstəliyi səbəbindən ata-anası Abşeron bağlarına köçdükləri üçün onun təhsili yarımçıq qalır”. Sonra da ailənin çətin dolanışığı ucbatından atası Mütəllib kişinin yanında daşyonan, xarrat, araba düzəldən işləyərək ata-bala bir parça çörəklərini “daşdan çıxarır”lar. Əliabbas ömrü boyu yüksək təhsil almaq üçün çalışsa da, kasıblıq üzündən buna nail ola bilmir.
Güclü hafizəyə malik olan Əliabbas müstəqil mütaliə yolu ilə fars, ərəb dillərini öyrənir. Daima mütaliə edənƏliabbas 1905-ci ildən sonra daha çox ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır. Əliabbasın ilk yazıları “Şərqi-rus” qəzetində, ilk şeiri isə 1907-ci ildə “Tazə həyat” qəzetində çap olunur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (deyilənə görə onunla bir məhəllədə yaşamış və ana tərəfdən qohumluq əlaqələri olub), Mirzə Ələkbər Sabir, Seyid Hüseyn, Abbasqulu Kazımzadə (o zaman Bakıda ən məşhur kitab mağazası Abbasquluya məxsus olub), Məmmədəli Rəsulzadə və Kərbəlayi Vəli Mikayılov (Z.Marağayinin “İbrahimbəyin səyahətnaməsi”ni fars dilindən ilk tərcümə edən publisist) kimi milli düşüncəli ziyalılarla dostluq əlaqələri (arxiv materiallarından və xatirələrdən belə bəlli olur ki, Əliabbas bu dostluğa ömrünün sonuna kimi sadiq qalıb) Əliabbasın həyatında “bir darülfünun rolunu” oynayır və illər sonra nəinki universitet, hətta adi məktəb təhsili almayan Əliabbas dövrünün tanınmış tərcüməçisi, publisisti, naşiri, jurnalisti, şairi kimi tanınır.
20-ci yüzilin əvvəllərində həm satirik, həm romantik ədəbi məktəbin nümayəndəsi olan Əliabbas fitri istedada malik bir insan olub və bu istedadını xalqının azadlığı uğrunda mübarizəyə həsr edib.
Ədəbi yaradıcılığa “Molla Nəsrəddin”in təsiri ilə başlayan Ə.Müznibin Azərbaycan mətbuatında xüsusi xidmətləri olmuşdur. O, ilk olaraq jurnala “Mürtəd” və “Bambulı” imzaları ilə bir neçə kiçik yazılar göndərir. “Molla Nəsrəddin”lə yaxınlığı onu M.Ə.Sabirlə dostlaşdırır. Dahi şairlə yaxınlıq Əliabbasın “əsərlərində üslub baxımından aşkar bir dəyişiklik yaradır. Müznibin şeir dili mürəkkəb ərəb-fars tərkiblərindən təmizlənir. Üslubunda publisist ahəng güclənir”.
Beləliklə “Molla Nəsrəddin”in təsiri ilə yaranan “Babayi-əmir” (1914-1916) və “Şeypur” (1918- 1919) satirik jurnallarının redaktoru və naşiri olanƏ.Müznibin ilk satirik yazısı 1909-cu ildə “Zənbur” jurnalında işıq üzü görür. Jurnala tamamilə bir yenilik gətirən Ə.Müznibi 1910-cu ilin əvvəllərində Əbdülxalıq Axundov (jurnalın redaktoru) jurnala baş redaktor təyin edir. “Bu hadisə Ə.Müznibin bir şair və publisist kimi inkişafında uğurlu bir hadisəyə çevrilir”. Ə.Müznib ədəbi aləmdə daha da püxtələşir, tanınır, şöhrətlənir.
1910-cu ildə türkçülük və islamçılıq rəmzi olan “Hilal” qəzetinin, 1911-ci ilin əvvəlində isə eynilə bu qəzetin ideya xəttini davam etdirən “Şihabi-saqib” jurnalının nəşrinə nail olur. Hər iki mətbu orqanlarının ömrü çox qısa olsa da, xalqın milli şüurunun oyanmasında mühüm rol oynayırlar. Hətta bu iki mətbu orqanının çapına görə onun “Tiflis sudebnaya palata məhkəməsinin qərarı ilə Sibirə sürgünə göndərilməsi qət edilib həbs edilir. Əliabbas Müznib cinayət qanunnaməsinin 129-cu fəsli mövcibinə görə təhdi-məsuliyyətə alınır”.
“Xalqı dövlətə qarşı üsyana çağırmasına görə əbədi olaraq Sibirə sürgün” olunan Ə.Müznib 1913-cü ilin əvvəllərinə kimi sürgündə olur. Bu sürgündə nə qədər çətin bir “həyat yaşasa” da, yenə öz amalından dönmür. 1912-ci ildə ömür-gün yoldaşı Səriyyə xanıma yazdığı məktubda “Vətən övladıyam, zülm-zillət istirahətdir mənə” -deyə vətən, millət yolunda çəkdiyi bəlaları bir istirahət adlandırır. Xoşbəxtlikdən bu dəfə taleh onun üzünə gülür. Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi zamanı elan olunmuş ümumi əfvlə əlaqədar, o, 1913-cü ilin iyulunda vətənə qayıdır.
Ə.Müznibin vətənə gəlişi bəzi “soydaş”larının ürəyincə olmur. O, guya məqalələrində dini tənqid edir, ruhaniləri ələ salır. Odur ki, Şeyx Molla Qəni tərəfindən Ə.Müznibin ölümünə fitva verilir. Dövrün vətənpərvər ziyalılarının köməkliyi ilə Əliabbas bu “xatadan” da qurtula bilir.
Nə qədər həbslər, sürgünlər, böhtanlar edilsə də vətənin, millətin azadlıq arzusu onu yenə də sakit “oturmağa” qoymur. Bu dəfə “Azərbaycan ictimai-siyasi həyatında bir oyanış yaradan” “Dirilik” jurnalının nəşrinə nail olur. 1914-cü ildə fəaliyyətə başlayan “Dirilik” xalqını “müasir dünyaya qovuşmağa çağırır”. Bu çağrış elmə, maarifə, azadlığa aparan yol idi.
Əsas ideyası milliyin təbliğinə yönələn jurnalın ilk sayında Ə.Müznib “Məqsədimiz” adlı baş məqalədə yazırdı: “Biz dəxi özümüzü bir məqsəd sahibi sandığımıza görə həyati-milliyyətimizi tədqiqə başladıq. Tədqiqatımızda əhalinin yüzdən doxsan doqquzunu hansı dindən, hansı məzhəbdən və hansı millətdən olduğunu bilməyən gördük. Bu səbəblə əhalimizə milliyyətini tanıtdırmaq üçün bir müfəssəl “türk tarixi” yazmışıq. Həmən tarix bir küncdə indi də qalmaqdadır. Biz isə məqsədimizdən əl çəkə bilmədik və axırüləmr bir neçə rüfəqanın hümməti ilə bir məcmuə nəşr etməyi qərar verdik, icazə hasil edib nəşrinə başladıq”.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, məhz “Dirilik” jurnalındakı fəaliyyətlərindən sonra “M.Ə.Rəsulzadə və onun silahdaşları “Açıq-söz” qəzetinin nəşrinə nail oldular.
Satirik şeirlərində, elmi-bədii məqalələrində açıq-aydın çarizmin böyük dövlətçilik, müstəmləkəçilik, milli ayrıseçkilik siyasətini, haqsızlığını, ədalətsizliyini tənqid edən Müznib haqqında tədqiqatçı alim Əziz Mirəhmədov yazırdı ki, “millətini müstəqil, vətənini istiqlaliyyətə nail görmək, bunun üçün hər cür zəhmət və əzaba dözmək Müznibin ən ali siyasi, mənəvi sifəti idi”.
Xalqının azadlığı, dövlətinin müstəqilliyi üçün milli mətbuatın inkişafını daha vacib amillərdən biri sayan Müznib “Qafqaz müsəlman mətbuatının 40 illiyi münasibətilə” sərlövhəli məqaləsində milli mətbuatın inkişafı üçün maarifin elmin inkişafını əsas götürürdü: “Qaranlıqla müqabilə etmək üçün işığa nə qədər maddiyat və zəhmət lazımdırsa, hüquq və ixtiyarlı bir millət olmaq üçün də göz nuru, can və baş fəda etmək lazım olacağı təbiidir. Bizim mətbuat isə haman zikr olunan məşəqqətlərlə binalanmış, mətbuat üstündə qərib ölkələrə getmək, dəfələrlə həbs və sürgün edilmək Qafqasya balalarının ənami-qiymətdari olmuşdur”.
Cümhuriyyətin qələbəsindən ruhlanan Ə.Müznib “Azərbaycan”, “İstiqlal”, “Bəsirət” qəzetlərində Demokratik Respublikanın ideyalarını fərəhlə təbliğ edirdi. “Azərbaycan” qəzetində bir-birinin ardınca çap olunan “Azərbaycan istiqlalı”, “Azərbaycan təfriqəsi”, “Türk birlik ilə yaşamış və böylə də yaşayacaqdır”, Türk ulusu olmaq birliyi”, “Türk imperatorluğu elxanlığı” adlı məqalələri buna misal olabilər. “Yaşıl qələm” ədəbi birliyinin fəaliyyətində yaxından kömək edən Ə.Müznib bu illərdə “Övraqi-nəfisə” və “Şeypur” jurnallarına da redaktorluq edib.
Böyük türk tarixinə hər zaman diqqət və qayğı ilə yanaşan Ə.Müznib tarixə, ədəbiyyata, siyasətə, dinə aid olan əsərləri bəzən özü tərcümə və çap edərək oxucularının ixtiyarına verirdi. “Osmanlı tarixi”, “Türkcə qəzəllər”, “Əfqan tarixi”, “Birinci Napalyonun müaşiqəsi”, “Muxtarnamə” əsərləri bu gün də bəzi faktların dəqiqləşdirilməsində etibarlı mənbələrdəndir.
Bir çox millətpərəst, vətənpərvər ziyalılarımız kimi Ə.Müznibin də qara günləri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra başlayır. Bu süqutdan sonra Müznib, əsasən, klassik ədəbi irsin toplanıb çap edilməsi işləri ilə məşğul olur. “Sabirdən bir xatirə” adlı əsərində M.Cəlil, M.Ə.Sabir, Ö.F.Nemanzadə və s. yazarlar haqqında çox maraqlı məlumatlar verir.
Lakin Müznib hələ də hökumətin “qara siyahı”sında idi. Ulu babanın qisası, ulu nəvələrindən alınmalı idi. Özü də çox amansızcasına! Lakin hökumət hələ bu cəzaya tələsmirdi. Hələlik Müznibə mənəvi və maddi cəza verməkdən zövq alırdı. 1926-cı ildə 44 yaşında təqaüdə göndərilən Müznibə heç yerdə iş “tapılmır”. Beş övladı, qoca ata-anası ilə bircə otağa sığınan Müznibin əsl qara günləri başlayır.
Yenə sapı özümüzdən olan baltalar işə düşür. 1935-ci ildə AzərbaycanYazıçılar İttifaqının sədri olan MəmmədKazım Ələkbərli yazırdı: “Əli AbbasMüznib vətənpərvərlik sərsəmləmələri məcmuəsi buraxır, məcmuənin əsasfikri erməniləri kəsmək lazımdır... Bu kimi sərsəmləmələrlə millətçi Ə.Müznib Azərbaycanı bu ruhda müdafiə və xilas edir...” (Bax: M.K.Ələkbərli. Azərbaycan ədəbiyyatı. Bakı, 1935, səh.15).
Onlarla bu məzmunda olan yazılardan və çıxışlardan (onu da qeyd edək ki, M.K.Ələkbərli bu məzmunda həm də SSRİ Yazıçılarının Birinci qurultayında çıxış edib) sonra Əliabbasdan və ailəsindən köhnə qisasın alınmasının ən dəhşətli anları başlayır. 1936-cı ilin 12 dekabrında gecə Ə.Müznibin evində axtarış aparılır və onu həbs edirlər. İstintaq 25 iyun 1937-ci ildə başa çatır. “Ə.Müznib burjua-millətçi, bolşevizim əleyhinə iş aparmasına, öz əsərlərində Bakı kommunasına, xüsusən də Şaumyana böhtan atmasına, Türk-Osmanlı qoşunlarının Bakıya gəlməsini alqışladığına görə ittiham edilib həbs olunur”.
O, SSRİ DİXK-in yanında Xüsusi Müşavirənin 27 avqust 1937-ci il tarixli qərarı ilə cəzasını islah-əmək düşərgəsində çəkməklə, 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir (deyilənlərə görə bir neçə ayda həbsdə verilən ağır işgəncələr elə Əliabbas Müznibi diri ikiən ölü etmişdir). Cəmi bir il sürgündə “yaşayan” Ə.Müznib 28 avqust 1938-ci ildə Vladivostokdakı xüsusi məntəqədə vəfat edir.
Müznibin vəfatı xəbərindən cəmi bir ay 21 gün sonra qardaşı Əhmədov Əmin Abid Mütəllib oğlu (Əmin Abid) Azərbaycan SSRİ DİXK ÜÇLÜYÜNÜN 19 oktyabr 1938-ci il tarixli qərarı ilə güllələnməyə məhkum edilir və 21 oktyabrda əmr yerinə yetirilir.
Şura hökuməti 90 yaşlı Mütəllib kişidən, 75 yaşlı Reyhan anadan iki oğul övladını belə fəlakətlə məhv etməklə çar hökumətinin köhnə qisasını alır.
Bəs Əmin Abid kim idi? Zeynalabdin Mütəllib oğlu Əhmədov Mütəllibzadə (Əmin Abid-Gültəkin), Əliabbas Müznibin kiçik qardaşı və ədəbiyyatşünas alim, tədqiqatçı, şair-jurnalist.
Zeynalabdin 1898-ci ildə Bakıda anadan olub. Böyük qardaşı Əliabbas kimi, o, da ilk ibtidai təhsilini evdə anası Reyhan xanımdan alıb. Sonra III Aleksandır adına oğlanlar üçün olan gimnaziyada təhsilini davam etdirib. Burada rus dilində təhsil alan Zeynalabdin daha mükəmməl təhsil üçün Türkiyəyə getməyə hazırlaşsa da, I Dünya müharibəsinin başlanması ona mane olur.
Gimnaziyada təhsilini başa vuran Zeynalabdin 13-14 yaşında qardaşı Əliabbas Müznibin yanında “Babayi-əmir” jurnalında işə başlayır və sonra “Dirilik”, “İqbal” “Açıq söz”, “Bəsirət” kimi qəzet və jurnallarda çap olunur. Bu zaman, o, özünə M.Ə.Rəsulzadənin şərəfinə “Əmin” təxəllüsü götürür və (Dilqəm Əhmədovun yazdığına görə onlar ana tərəfdən M.Ə.Rəsulzadə ilə qohum olublar) “Əmin Abid”, “Abid Mütəllibzadə”, “Abid Alp Mütəllib oğlu” imzası ilə tez bir zamanda tanınmağa başlayır.
Əmin Abidin Türkiyədə təhsil almaq arzusunu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti reallaşdırır. 1919-1925-ci iilər ərzində İstanbul Universitetində təhsil alan Əmin Abid həm Türkiyənin dövrü mətbuatı ilə əməkdaşlıq, həm də tanınmış türkoloq M.F.Köprülünün rəhbərliyi ilə elmi iş müdafiə edir. Təhsillə yanaşı Türkiyədə arxivlərdə elmi-tədqiqat işi aparan Ə.Abid M.Füzulinin “Söhbətül-əsmar” adlı əsərini ilk dəfə tapıb aşkara çıxarır və elmi ictimaiyyətin ixtiyarına verir. Türkiyədə Əmin Abid yalnız “Gültəkin” təxəllüsü ilə şeirlər yazır. Bu şeirlərdə, o, daha üsyankar, daha döyüşkən ruhda türkçülüyü, millətçiliyi təbliğ edirdi.
1926-cı ildə Əmin Abid Bakıya qayıdır. O zaman ölkədəki siyasi vəziyyət onu şairlikdən, jurnalistlikdən bir qədər uzaqlaşdırır. Ə.Abid bu dəfə, əsasən, elmi- tədqiqatla və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olur. Axundovşünas, qorqudşünas alim kimi tarixə düşür. “Kommunist” və “Şərq qadını” mətbu orqanlarında çap olunan yazılarının demək olar ki, əksəriyyəti M.F.Axundzadəyə, “Dədə Qorqud” dastanına, əlifba islahatına həsr etdiyi məqalələridir.
Əmin Abid də qardaşı Əliabbas Müznib kimi dövrü mətbuatdan, siyasi hadisələrdən uzaqlaşsa da, məkir və şər üzərində qurulan Şura “hökumət”inin caynaqlarından qurtula bilmədi.
Yazını sona yetirərkən bir daha hər ikisinin istintaq materiallarına diqqət yetirdim. Həmişəki kimi yenə qəribə və dəhşətli bir “fakt”la üz-üzə qaldım. Bu sənədlərdən belə bəlli olur ki, “Əliabbas Müznib istintaq zamanı “pantürkist təşkilatın üzvü” kimi qardaşı Əmin Abidin adını çəkir. Onu satır, ələ verir. Əliabbas kimi “millətçi şairin ahıl yaşında öz qardaşını ələ verməsini” necə başa düşmək olar?
Bax bu idi Sovet “hökumət”inin siyasəti; “Qardaşı-qardaşa düşmən etmək, xalqı içindən parçalamaq!
Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, sovet rus “hökuməti” çar rus generalı Sisianova yerini, həddini bildirən Hüseynqulu xanın nəvə-nəticələrinə olan kini-küdrəti unutmamış və unutmayacaqlarda! Bəs bu necə olmuşdur. Bir necə il bundan əvvəl “Qonağa” “qonaq” olduğunu bildirən oğullar” adlı bir məqalə yazmışdım. Həmin məqalədən bir parçanı olduğu kimi diqqətinizə çatdırıram.
“1803-cü ilin fevralında knyaz Pavel Sisianov Qafqaza baş komandan təyin olunur. Onun baş komandan təyin edilməsi Zaqafqaziyanın, o cümlədən Azərbaycanın təzədən işğalını daha da sürətləndirir. 1806-cı ilin fevral ayında Sisianov qoşunu ilə Bakıya doğru hərəkət edir. Bu haqda tədqiqatçı alim, qocaman yazıçı Qılman İlkin yazırdı: “Sisianovun qoşunlarının qalanı mühasirəyə alması, şəhər əhalisi içərisində böyük təşvişə səbəb olur. Bir azdan xanın nümayəndəsi qaladan çıxıb, əlində gətirdiyi qala açarlarını və duz-çörəyi Sisianova təqdim edir. General duz-çörəyi qəbul edir, açarları isə geri qaytararaq deyir:
Bu vaxt Hüseynqulu xan öz yaxın adamları ilə birlikdə içəridən çıxırlar.Sisianov onları görən kimi, polkovnik Eristovla birlikdə qoşundan qabağa çıxır. Onları təkcə bir kazak müşayiət edir. Hüseynqulu xan açarları Sisianova təqdim edərkən İbrahim bəy arxadan güllə ilə Sisianovu vurub öldürür. Xanın o biri adamları isə polkovnik Eristovu öldürürlər. Təkcə onları müşayiət edən kazak qaçıb aradan çıxa bilir. Sisianovun öldürülməsindən sonra qala divarlarının üstündən onun əsgərləri gülləyə tutulur, ölən-ölür, ölməyən pərən-pərən düşür. Hüseynqulu xanın adamları aranın qarışmasından istifadə edərək, Sisianovun başını kəsərək qalaya aparırlar”.
Bir türk oğlunu, kişisini ayağına gətirib alçaltmaq istəyən, işğalçıya məncə bu da çox az idi. Çünki dədəsi-nənəsi bəlli olmayan sisianovlar milli qürur hissindən çox uzaqdılar. Onlar üçün nə duz-çörək, nə də dostluq var. Onlar üçün yalınız və yalnız işğal, “parçala höküm sür” var.
Görkəmli alim İslam Ağayevin yazdığına görə “bu hadisə Bakı əhli üçün dəhşətli faciələrə səbəb oldu. İşğalçı çar rus ordusu hətta cocuqları da qılıncdan keçirdi. Qətli-am şəhərdə həftələrlə davam etdi. Hüseynqulu xanın bütün nəsli şiddətli cəzalara düçar oldu, Hüseynqulu xan isə Sibrə sürgün oldu”.
Bu amansızlıqları törədən çar rus hökuməti yanılırdı. Çünki, bir nəsili, bir ailəni, bir şəhəri məhv etməklə, çox böyük kökü-soyu olan bir xalqın qürurunu, mənliyini, vətənpərvərlik eşqini söndürmək mümkünsüzdür. Onlar unudurlar ki, ədəbsizə ədəb dərsi verəcək, həddini bilməyi öyrədəcək yüzlərlə Hüseynqulular yetişəcək və yetişir də!
