Müasirlərinin “mədəniyyət mələyi” adlandırdığı publisist
1878-ci ilin may ayında Krımın Alupka qəsəbəsində kasıb bir tatar ailəsindədünyaya göz açan Həsən Səbri Ayvazov şərəfli bir ömür yaşayaraq xalqının azadlığı, xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparmışdır.
Türk dünyasında yetişən neçə-neçə fikir və qələm adamları bəşər tarixinə böyük töhfələr verib. Hesab edirik ki, öz ziyası və fikirləri ilə millətin mənəvi tərəqqisində böyük pay sahibi olan həmin şəxsiyyətləri yaxından tanımaq və xalqımıza tanıtmaq vacib olduğu kimi, bir o qədər də şərəfli işdir. Ona görə də Sizi onlardan biri “Füyuzat” ədəbi məktəbinin qurucularından və inkişaf etdirənlərindən olan publisist, siyasi xadim, istedadlı pedaqoq Həsən Səbri Ayvazov ilə tanış etmək qərarına gəldik. Bütün həyatını türk dünyasının birliyi və bərqərar olması üçün mübarizədə keçirən, hətta dəhşətli 37-nin qurbanı olarkən belə öz əqidəsindən dönməyən Həsən Səbri Ayvazov ilə.1938-ci ilin aprelində “xalq düşməni” adı ilə güllələnən, məzarının yeri belə bilinməyən, ruhu isə bütün türk dünyasının səmalarında dolaşan igid türk oğlu ilə...
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mühiti üçün ciddi əhəmiyyət kəsb edən ən əsas mövzular milli mətbuat, maarif, müstəqil dövlət, azad millət, qadın azadlığı ilə yanaşı, həm də türkçülüyün, böyük turançılığın təbliği idi. Xüsusən də, türkçülüyün təbliği 1905-ci ilin əvvəllərindən 1920-ci ilin aprel işğalına kimi Azərbaycan mətbuatında ən önəmli mövzulardan biri olub. Bu mövzunu ilk dəfə “Həyat” qəzeti gündəmə gətirməsinə baxmayaraq, sonralar “Füyuzat” və füyuzatçı idealarına sadiq qalan mətbuat daha geniş əks etdirdi. Böyük və şərəfli olan bu missiyanın həyata keçirilməsi Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk olaraq romantik ədəbi məktəbin bünövrəsini qoyan mütəfəkkir, publisist, jurnalist Əli bəy Hüseynzadənin adı ilə bağlıdır. Bu ədəbi məktəbin yaranmasında və təşəkkülündə Ə.Hüseynzadəyə dəstək olanlar arasında Həsən Səbri Ayvazovun xüsusi yeri var. H.S.Ayvazov hələ “Füyuzat”dan əvvəl “Həyat” qəzetində bu mövzuda bir çox məqalələr, hekayələr dərc etdirərək dövrün ən fəal publisisti kimi tanınmışdı.
1878-ci ilin may ayında Krımın Alupka qəsəbəsində kasıb bir tatar ailəsində dünyaya göz açan Həsən Səbri Ayvazov şərəfli bir ömür yaşayaraq xalqının azadlığı, xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparıb. Krımın istiqlal mücadiləsi tarixinin ən parlaq nümayəndələrindən olan Həsən Səbri ilk təhsilini doğulduğu qəsəbədəki mədrəsədə alıb və sonra elə həmin mədrəsədə bir müddət müəllimlik edib. Lakin həm mədrəsə, həm də müəllim yoldaşlarından fərqli olaraq, Həsən Səbri dünyanı dərk etdikcə xalqının əsarət altında qalması ilə barışa bilmir, bu faciədən qurtulmaq, azad olmaq üçün yollar arayırdı.
Bu qurtuluşun yalnız maariflənməkdən keçdiyini dərk edən gənc Həsən Səbri İstanbula, ordan da Qahirəyə üz tutur. Burada darülfündə təhsil alan gəncin dünyagörüşü, həyata dair düşüncələri daha da kamilləşir. Cəhalətin və rəzalətin qurbanı olan xalqını nəyin bahasına olursa-olsun elmə və azadlığa sövq edir. Bu arzusunu müxtəlf yollarla həyata keçirmək istəyən H.Səbri əsasən mətbuat, maarif və teatr yolu ilə cəmiyyətə təsir göstərmək qərarına gələrək məsləkinə uyğun insanlarla yaxınlıq edir.
Hələ tələbə olarkən İstanbulda Əli bəy Hüseynzadə ilə dostluq edən Həsən Səbri elə onun xahişi ilə 1905-ci ildə Bakıya gəlir və “Həyat” qəzeti ilə əməkdaşlığa başlayır. Milli duyğularla zəngin olan məqalələrində xalqı istiqlala, azadlığa səsləyən gənc publisist dövrün bütün siyasi-ictimai hadisələrinə münasibət bildirərək daha fəal mövqedən çıxış edirdi.
Bütün varlığı ilə millətinin maariflənməsinə çalışan Ə.Hüseynzadənin siyasi baxışları, ədəbi görüşləri, fikirləri H.S.Ayvazovun qəlbinə, qələminə o qədər hakim kəsilir ki, bu müqəddəs amalın gerçəkləşməsi onun düşüncəsində, məsləkində və amalında aparıcı ideyaya çevrilir. Bu ideyanın təbliği üçün geniş meydan açan Əli bəy Hüseynzadə “Füyuzat” ədəbi məktəbinin təməlini qoyur.
H.S.Ayvazov “Füyuzat”da Ə.Hüseynzadədən sonra ən fəal yazarlardan biri olub. “Füyuzat”ın səhifələrini gözdən keçirərkən Ə.Kamal, T.Fikrət, Ə.Midhət, S.E.İbrahimov, Ə.Hamid, A.Səhhət, A.Şaiq, M.Ə.Rəsulzadə, A.Sur və digər füyuzatçılara nisbətən H.S.Ayvazovun imzası ilə daha çox rastlaşırıq. Onun dövrün ictimai-siyasi problemlərini əks etdirən bədii-publisistik məqalələri ilə yanaşı, məcmuədə hekayələri də dərc edilib. Müxtəlif mövzulara həsr edilən “Bəşər və səy”, “Krımlılar”, “Həyati-ailə”, “Təlimi-ətfal”, “Lisan qovğası”, “Teatro”, “Qadınlar” və s. məqalələrində ciddi ictimai-siyasi problemlərə toxunaraq bu məsələlərə geniş münasibət bildirib. Müəllifin “Füyuzat”da ilk yazısı “Həyat”ın qürubundan “Füyuzat”ın tülumundan hasil olan təəssüratım" (13 noyabr 1906) adlı məqaləsidir.
H.Səbri “Həyat”ın sönməsilə zülmətda qalan gözlərim “Füyuzat”ın doğması ilə mənəvi bir nura qərq oldu. “Həyat”ın getməsi ilə mütəəssir olan qəlbim “Füyuzat”ın dünyaya gəlməsi ilə mütələziz oluyor...” -deməklə jurnalın çapına öz sevincini bildirirdi.
“Həyati-əqvam nə ilə qaimdir?” (26 noyabr 1906) adlı məqalənin davamı kimi “Həyati-əqvam” (8 dekabr 1906) növbəti sayda çap olunub. “Zira bəşər bir gün səydən məhrum qalarsa, o gün məhv olar” (18 dekabr 1906) söyləyən publisist bütün bəşəriyyətin inkişafı üçün hər kəsin səy göstərməsini, bəşəriyyətə qayğı ilə yanaşmasını dönə-dönə qeyd edir. “Krımlılar nə üçün tənqid edilmiyor?” (29 dekabr 1906) məqaləsində çox haqlı olaraq mədəniyyətin yalnız müsəlmanlara, xristianlara və yaxud başqalarına məxsus olmadığını söyləyərək qeyd edir ki: “Mədəniyyət heç kimsənin, heç bir millətin malı deyildir. Mədəniyyəti yalnız bir qövm, yaxud bir adam meydana gətirməmişdir. Mədəniyyət avropalıların da malı deyil. Bəlkə mədəniyyəti-hazirə ədyani sabiqə və hazirədən hər birinin, Hind, Misir, Yunan və İrani qədim mədəniyyətləri ilə Asiya və Ərəb mədəniyyətləri və ən sonda Avropa mədəniyyətinin, yəni hər qövm və millətin yetişdirmiş olduğu üqəla, üləma, füzəlanın himaməti-mütəvaliyə və məcmuələrinin məhsuli-ümumisisdir".
Hər zaman maarifi, elmi təbliğ edən H.Səbri deyirdi: “Hanki bir millətdə maarifi-ümumiyyə bulunursa, o millət sədəmati-dəhrin qəhrindən xof etməz. O millət zaval bilməz”. Ailə tərbiyəsini “Həyati-ictimaiyyənin əsası” adlandıran H.Səbrinin “Həyati-ailə və ailəçilərimiz” (20 fevral 1907) adlı məqaləsi bu gün də çox aktual və əhəmiyyətlidir. Publisistin məqaləsində ailənin qorunub saxlanmasında, övladların tərbiyəli və təhsilli olmasında ata və ananın böyük rol oynadığı əsas göstərilir: “Ailə təşkil edəcək ana və babalar bilməlidirlər ki, ikisinin əl-ələ, baş-başa gələrək dünyaya gətirəcəkləri növnihallar, məsum yavrucuqlar, ilərüdə heyəti-ictimaiyyəmizə birər əza və cəmiyyəti-milliyətimizin tərəqqi və idaməsinə birər xadim olacaqlar”. Publisist “Təlimi-ətfal məsələsi” (24 mart 1907) məqaləsində şagirdlərin tərbiyə və təlim məsələlərinə toxunaraq qeyd edir ki: “Həyat”da qareini-kiramə bir az məlumat vermiş idim. Bu gün də “Təlimi-ətfal” sərlövhəsi altında çocuqların təlimi məsələsindən bəhs edəcəyəm”. Bu məqaləni oxuduqca hiss olunur ki, Həsən Səbri bəy həm də gözəl pedaqoqdur. Çünki o, məqalədə bir pedaqoq kimi uşağın təlim-tərbiyəsinə hansı üsullarla yanaşma metodlarından da bəhs edir.
H.Səbri məqalələrində dil məsələsinə də münasibət bildirib. Belə məqalələrdən biri də “Lisan qovğası”dır (29 aprel 1907) ki, burada müəllif dilin qorunması üçün yazırdı: “Bir millət, bir qövm lisani-millisinin mühafizə edəcək qədər bir ədəbiyyata, həyati-ictimaiyyəsini qoruyacaq qədər bir iqtidara, bir qüvvətə malik olamazsa, onlara avuc açacaqdır...”. “Hər şeyin əsası lisandır. Lisansız heç bir şey olamaz” -deyən publisist çox haqlı idi və dilimizin qorunması, yaşanması üçün qələm yoldaşlarının üzərinə böyük məsuliyyət düşdüyünü bildirirdi. Özü də bu məsələyə məsuliyyətlə yanaşırdı.
Bildiyimiz kimi, dərgi bütün türk dünyasına xitab etdiyi üçün füyuzatçıların dili sadə danışıq dilindən fərqlənirdi. Lakin H.S.Ayvazovun dil, üslub sadəliyi əksər məqalələrində özünü açıq-aydın əks etdirir. Burada sadə, aydın dillə yanaşı, bir publisist sənətkarlığı da özünü büruzə verir. “Əsarət qurbanları”ndan (16 may 1907) kiçik bir hissəyə diqqət yetirək: “Aylı bir gecə idi. Yazıxananın ittisalında hər tərəfə nəzarəti-kamiləsi olan kiçik balkonda oturuyordum. Göy üzü çocuq qəlbi kibi saf və bərraq idi”. Göründüyü kimi, cümlələr çox sadə, aydındır. Məqalə sona kimi publisistik üslubda qələmə alınıb ki, bu da onu daha oxunaqlı edir.
Müəllif bir neçə sayda teatr mövzusunda da məqalələrlə çıxış edib. Jurnalın 26 iyul 1907-ci il tarixli sayında publisistin böyük həcmli “İsbati-iştibah” məqaləsi ilə yanaşı, onun şəkli də verilib. “Qadınlıq və qadınların əhəmiyyəti” (14 avqust 1907) sərlövhəli məqaləsində qadına yüksək qiymət verən və onu müqəddəs bilən publisist “Qadın nədir?” sualına belə cavab verir: “Şəfqət, riqqət və mərhəmətdən xəlq olunmuş bir vücudi-narındır ki, nazikanə nəzərləri, xalisənə sözləri, məcburanə ədaləri həp mələkanədir”.
Böyük tarixə, zəngin mədəniyyətə malik olan türk dünyasının XX əsrin əvvəllərində ziddiyyətli və çətin günlər yaşaması füyuzatçıları narahat etməyə bilməzdi. Odur ki, onlar tez-tez bu mövzuya müraciət edərək çıxış yolları arayırdılar. Heç təsadüfi deyildi ki, H.S.Ayvazovun da o zaman bu mövzuda yazdığı “Nədən bu hala qaldıq?” adlı pyesi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılandı.
Müəllif bu üç pərdəli pyesini ilk dəfə “Füyuzat” jurnalında çap etdirir və 1907-ci ildə Bakıda kitabça şəklində buraxdırır. Silsilə şəklində çap olunan əsər oxucuları tərəfindən maraqla qarşılanır və tez bir zamanda səhnəyə qoyulur.
Həsən Səbri Ayvazovun bu əsərindən əvvəl Bakıda çap olunan ilk kitabı isə 1906-cı ildə işıq üzü görən “Üsuli-tədris və təlim-tərbiyə” adlı metodik vəsait idi. Müəllif bu əsərdə bir pedaqoq kimi dərs üsulları və pedaqogikası haqqında geniş məlumat vermiş, müəllimlərə 12 qayda ilə dərs verməyi məsləhət görmüşdü. Hətta kitabın sonuna “Məktəbin müəllimlərə aid nizamnaməsi”, “Məktəbin şagirdlərə aid nizamnaməsi” adı ilə məktəb barədə təlimat verilərək və kitabda təhsil müddəti 5 il olan məktəblər üçün proqram nümunəsi də əlavə edilib.
Bildiyimiz kimi, XX əsrin əvvəllərində Rusiyada baş verən 1905-1907-ci il hadisələri çar hökumətini ölkədə islahatlar aparmağa, güzəştlərə getməyə məcbur etdi. Hökumət 1905-ci il oktyabrın 17-də söz, mətbuat, yığıncaq azadlığı ilə bağlı “Manifest” imzalamalı oldu. Bu fürsəti əldən verməyən vətənpərvər ziyalılar Bakıda, Krımda, Tiflisdə anadilli mətbuatın inkişafına nail oldular. Bu zaman II Dövlət Dumasına deputat seçilən istedadlı publisist, islahatçı görüşləri ilə seçilən Rəşid Mehdiyev ana dilində qəzetin nəşrinə icazə alır və H.S.Ayvazovun redaktoru olduğu “Vətən xadimi” qəzetinin ilk sayı 1906-cı il mayın 1-də Qarasubazarda işıq üzü görür. Çox təəssüf ki, “Vətən xadimi” qəzeti 1908-ci ildə hökumət tərəfindən bağlanır. H.S.Ayvazovun daha çox bağlı olduğu “Vətən xadimi” və “Füyuzat” mətbu orqanlarının bağlanması ona çox pis təsir edir. Bundan sonra H.S.Ayvazov bir müddət Moskvadakı Lazarev İnstitutunun şərqşünaslıq fakültəsində dərs deyir. Məhz buradakı fəaliyyəti onun ictimai-siyasi xadim kimi yetişməsinə və şöhrət tapmasına səbəb olur.
Türk dünyasının varlığı və yüksəlişi uğrunda mübarizə aparmasında Həsən Səbriyə Əli bəy Hüseynzadə ilə yanaşı, “türk birliyi ideyalarının qurucularından və fikir atalarından olan” İsmayıl bəy Qaspıralının da böyük köməyi olur. Özünü həmişə İsmayıl bəy Qaspıralının tələbəsi sayan Həsən Səbri onun həm də köməkçisi və məsləkdaşı idi. “Tərcüman” qəzetinin redaktorluğunu da İsmayıl bəy Qaspıralı məhz H.S.Ayvazova etibar etmişdi. Ölüm ayağında İ.Qaspıralının başı üzərində olan və onun son sözlərini türk dünyasına çatdıranlardan biri də məhz Həsən Səbri olmuşdur. İllər sonra İsmayıl bəyin fikirlərini qamçılayanlara qarşı Həsən Səbri deyirdi: “Onun fikirlərini baltalamaq, öldürmək artıq mümkün deyildi. Çünki onlar millətin qanına, ruhuna, həyatına, qəlbinə hopmuşdur. Türk-tatar milləti bu gün bunlarla nəfəs alır, bunlarla qidalanır, bunlarla ruh və həyat bulur”.
XX yüzilliyin əvvəllərində Rusiyanı sarsıdan bir çox hadisələr baş verdi ki, bunlardan biri də 1917-ci ilin fevral inqilabı oldu. Rusiyada baş verən bu hadisələr, təbii ki, Krımdan da yan keçmədi. İllərlə əsarət altında inildəyən xalq ayağa qalxıb öz müstəqil dövlətini qurmağa nail oldu. 1917-ci il martın 26-da Krım Xalq Cümhuriyyəti elan edildi və Noman Çələbi Cihanın rəhbərliyində Krım milli hökuməti quruldu. Baş verən bu siyasi hadisələrdə Həsən Səbri daha yaxından iştirak edirdi. O, Krımda çağırılan məşhur I Qurultayın əsas təşkilatçılarından biri idi.
Qurultayda Krım Xalq Cümhuriyyəti Anayasasını (konstitusiyasını) hazırlamaq üçün komissiya yaradıldı. Bu komissiyaya Noman Çələbi Cihan, Cəfər Seyamət, Cəfər Ablay, Həsən Səbri Ayvazov üzv seçilir. Onların hazırladığı anayasa geniş müzakirədən sonra dekabrın 13-də qəbul olunur. Ölkədə parlamentli respublika yaradıldığı elan edilir. Həsən Səbri Ayvazov yeni yaradılmış parlamentə sədr seçilir.
Bu zaman Sovet Rusiyası yenə öz çirkin əməllərindən qalmır və Krım-tatar qurultayını, hökumətini tanımadığını bildirir. Vəziyyət gərginləşir. 1918-ci il yanvarın 26-da Qara dəniz matrosları gənc Krım hökumətini qan içində boğur. Vətənini çətin durumdan qurtarmaq üçün H.S.Ayvazov Krım dövlətinin təmsilçisi qismində İstanbula gedir. Türkçülüyün ideoloqlarından biri kimi tanınan Həsən Səbri burada böyük hörmətlə qarşılanır. O, Krımın müstəqilliyi ideyasına Osmanlı dövlətinin mənəvi-siyasi dəstək verməsinə nail olur. Azərbaycan hökumətinin başçısı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1918-ci il avqustun 4-də Osmanlı paytaxtında Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı, xarici işlər naziri M.H.Hacınıskiyə yazdığı məktubunda da qələm və əqidə dostu H.S.Ayvazovun İstanbula gəlməsi və diplomatik fəaliyyətə başlaması haqqında məlumat vermişdir.
Milli istiqlal ideyasını təbliğ etmək üçün mətbuatın ən kəsərli vasitə olduğunu bilən H.S.Ayvazov siyasi fəaliyyəti ilə yanaşı, mətbu fəaliyyətini də davam etdirirdi. Bu səbəbdən 1917-ci ildə Krımda nəşrə başlayan “Millət” qəzetinin fəaliyyətini 1918-ci il fevralın 1-dən Bakıda davam etdirir. Həmin il qəzetin 186 sayı çıxsa da, sonralar onun işıq üzü görməsində uzun bir fasilə yaranır. Tədqiqatçıların fikrincə, “1919-cu il avqustun 15-də “Millət” qəzetinin cəmi bir sayı çıxır və təəssüf ki, bu da qəzetin son sayı olur”.
İstər siyasi fəaliyyətində, istərsə də ədəbi-bədii yaradıcılığında daim türk xalqlarının azadlığı, birliyi uğrunda mübarizə aparan H.S.Ayvazov hər sahədə təbliğatını davam etdirirdi. Türk xalqlarının latın əlifbasına keçməsi üçün yorulmadan çalışan, 1927-ci ildə keçirilən I və 1929-cu ildə keçirilən II Ümumkrım dil konfranslarında məruzələrlə çıxış edən Həsən Səbri 1927-ci ildə “Latın əlifbasına dair”, “Oktyabr inqilabı və tatar münəvvərləri”, 1928-ci ildə “Qiraət kitabı”, “Məyus şairlərimiz” və başqa əsərlərini çap etdirir, “Yeni dünya”, “İrəli”, “Okul işleri” jurnallarında dilçiliyin müxtəlif sahələrindən bəhs edən məqalələr yazır, latın əlifbası ilə çap olunan “Kozaydın” jurnalına redaktorluq edir.
V.Şeksprin “Otello” faciəsini Haşım bəy Vəzirovla birlikdə tərcümə edən,müasirlərinin “Mədəniyyət mələyi” adlandırdığı H.S. Ayvazov rus, Avropa yazıçılarının əsərlərini ana dilinə çevirir, Azərbaycan teatrlarında tamaşaya qoyulan əsərlər haqqında rusdilli mətbuata məqalələr yazır və s.
1928-ci ildən sovet hökuməti H.S.Ayvazovun istər siyasi, istərsə də ədəbi yaradıcılığını ciddi nəzarət altına alır. 1932-ci ilin əvvəllərinə kimi onun bütün ictimai-siyasi fəaliyyəti, yazdığı əsərləri “təhlil edilərək” yuxarılara məlumat verilir. Elə həmin ildə onu Pedaqoji İnstitutdan çıxarırlar. Bir neçə il işsiz qalan H.S.Ayvazov hara müraciət etsə də, “millətçi” olduğu üçün iş tapılmır ki, tapılmır. Nəhayət, mənfur sovet rejimi 1937-ci il aprelin 4-də 59 yaşlı vətənpərvər ədibi həbs edir. Düz 1 il davam edən işgəncəli istintaqdan sonra türk dünyasının bu böyük mücahidi 1938-ci il aprelin 4-də güllələnir.
“XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində türk-tatar dünyasının yenilikçi bayraqdarı” İsmayıl bəy Qaspiralının yetirməsi, məsləkdaşı olan H.S.Ayvazov “xəmiri nahaqla yoğrulan” sovet hökumətinin yalan və iftiralarının qurbanı olsa da, onun müqəddəs amalları bu gün də yaşayır və yaşayacaqdır. Bu gün nəşrini uğurla davam etdirən “Füyuzat” jurnalı bunun bariz nümunəsidir.
BDU-nun professoru Qərənfil Dünyaminqızı
