Məhəmməd Hadi

 “Mənsiz də dünyanın işi keçərmiş...

Əcaba, nə üçün cahana gəldim!”

Romantik ədəbi məktəbin nümayəndəsi olan Məhəmməd Hadi haqqında oxuyarkən hər dəfə Ömər Xəyyamın bu misralarını xatırlayıram. Bəlkə ona görə ki, arzularının gercəkliyinə yalnız xəyallarında qovuşaraq “xoşbəxt” olan, “ömrü boyu rəzalətdə yaşayan” şair onsuz da bu dünyada “hər yoxluqla barışmışdı”. Onun nə xoş arzularla başlanan səhərləri, nə də gecələr başını salacaq isti bir yuvası, sığal cəkəcək, dərdinə məlhəm, şərik olacaq bir həmdəmi olmasa da amma bu adi bir ömür də deyildi. 

Bu xoş duyğularla, çılğınlıqla dolu, məsləkinə vurğun, aydın düşüncəli, ədəbiyyatına, poeziyasına, fədakarcasına minnətsiz xidmət edən söz, sənət fədaisinin ömrü idi. Bu ömür nə qədər ağrı-acılarla, çətinliklərlə üz-üzə qalsa da, həyatda sınmadan, usanmadan mübarizə apardı və öz sarsılmaz amalı uğrunda ömrünü başa vurdu. Odur ki, bu gün “Şərq romantizmini yaradanlardan biri”, Vətən və millətin şəhid şairi olan Məhəmməd Hadinin hər çür ehtiramla yad edilməyə haqqı var. Boşuna deyilməyib ki, “həyat, dünya anılanlarıyla, unudula bilməyənləriylə, yoxluğu təəssüf doğuranlarıyla sevimlidir”.

Uzun illər Şura hökuməti M.Hadini “burjua yazarı”, “ziddiyyətli-təzadlı şəxs”, “türkçü-turançı yazar” adlandıraraq onun ədəbi yaradıcılığına çox amansız yanaşaraq tənqid, təhqir etməkdən belə çəkinməyərək “qiymət” verdi. Əslində, bu “qiymət”ləndirmə meyarı o zaman təkcə M.Hadiyə deyil, Vətənpərvərliyi, Turançılığı, türkçülüyü, azadlığı tərənnüm edən bütün romantiklərin yaradıcılığına şamil idi. Onların yaradıcılığında romantika yox “siyasi lirika” axtarılırdı. Amma illər sonra “siyasi lirika” axtarışında olanlar “ötüb-keçəcək” epoxaya “ötüb-keçən əsərlər” yazmayan bu romantiklərin böyük sənətkarlar olduğunu etraf etməli oldular. “Hadi və Cavid kimi sənətkarlardan imtina etmək yox, onları düzgün tədqiq edib öyrənmək və gənc nəslə tanıtmaq lazımdır” -deyə hətta təklif də irəli sürdülər.

Uzun illər M.Hadi yaradıcılığına və şəxsiyyətinə “sosialist realizmi”nin ölçü və tələbləri ilə yanaşılmış, sovet dövründəki bütün millət fədailəri kimi, dövrün ideoloji, siyasi burulğanına düşüb unudulmuş, siyasi-sosioloji, ədəbi-tarixi istiqamətdə araşdırılmış və yaxud da “ardıcıl bir məfkurəyə malik olmayan sərxoş” kimi damğalar vurularaq unutdurulmağa çalışmışlar. Görən Hadini sərxoşluqda şərləyənlər onun “alay imamı” olması faktını, bütün yaradıcılığı boyu qırmızı xətt kimi keçən mənəviyyat çağrışını, yüksək amallar uğrundakı sarsılmaz mübarizəsini necə gözardı edirlər?!

20-ci yüzilliyin mətbuatı çox zəngin, rəngarəng olsa da, ədəbi məktəb səviyyəsinə yalnız “Molla Nəsrəddin” və “Füyuzat” yüksələ bildi. “Bir tərəfdə Mirzə Cəlil, Sabir və onların məslək dostları, digər tərəfdə isə Əli bəy Hüseynzadə, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid yetişərək” xalqı milli oyanışa səsləyərək, Azərbaycan ədəbi mühitində yeni forma, məzmun və mövzu yaratmış oldular. Onu da vurğulamaq yerinə düşərdi ki, hər iki ədəbi məktəbin nümayəndələrindən sona qədər onun ideyalarına sadiq qalanlarda oldu, qalmayanlarda. Məsələn, Abdulla Şaiq(tamamilə), Səməd Mənsur (qismən) sovet dövründə romantizimdən realizmə meyilləndilər. Azərbaycan ədəbi mühitində sona kimi bu cəryanın ideyalarına sadiq qalan iki böyük filosof şairimiz H.Cavid və M.Hadi oldu. Cavidşünas M.Cəfər yazırdı ki: “H.Cavidin də əsas yaradıcılıq ideyaları, baş mövzusu, ruhu, məzmunu etibarı ilə M.Hadiyə çox yaxın idi. Buna görə də bu iki sənətkar axıra qədər romantik üsluba meyl göstərmişlər”.

“Epik-romantik poemalarla ədəbiyyat tariximizin zənginləşməsində mühüm rol oynayan” M.Hadi çox təəssüf ki, ömrünü rəzalətlər içində “yaşadı” (əgər ona yaşamaq demək olardısa) və bu onun yaradıcılığına da öz təsirini göstərdi. M.Hadinin həyatı ilə tanış olarkən ədəbiyyatşünas alim, yazıçı-publisist Rafael Hüseynovun “Vaxtdan uca” əsəri yadıma düşdü. Görünür M.Hadi dünyaya gələndə Ulu Tanrının “xoş vaxtına düşməyib ki, Hadiyə xoş-baxt yazmayıb”. Xoşbəxtlik deyilən nemətin dadını nə erkən daddı, nə də ahıllığında. Heç ahıllığı olmadı ki, cəmi-cümlətanı 40 illik “ömür”. Bu qırx ildə bircə gün də xoşbəxt olmayan Hadi bu dünyada nə ev-eşik, nə də oğul-uşaq sahibi oldu. Dünyada hər çürə məşəqqət yaşadı. Yetim qalıd, ev-eşiyi dağıldı, qapılara düşdü, sürgün edildi, müharibə gördü. Amma amalından dönmədi. “İnsanların tarixi faciələri” adlı fəlsəfi poemasını yazanda da mübarizələrlə yaşanan həyat yolunu qələmə aldı.

Həyatı boyunca yazıb-yaradan, arzularını qələmi ilə dilləndirən romantik şair real həyatın acıları ilə barışmayaraq daim səadət sorağına çıxdı. Öz daxili aləmində azad həyatı sevən, istibdad buxovlarında yaşamağı bacarmayan, mühitinə sığmayan M.Hadi həm yaradıcılığında, həm də şəxsi həyatında bir amalı -vətənin səadəti amalını hayqırdı. Elə bu səbəbdən “Mərd lazımdır ki, hifz etsin hüquqi-milləti!” -söyləyən şairi “vətən və millət şairi” adlandırır hadişünaslar.

Əslində Hadi romantik və realist qələm yoldaşlarının əksəriyyəti kimi “bir parça çörəyi daşdan çıxaran”, yoxsul bir ailədə dünyaya gəlməyib. O, 1879-cu ildə Şamaxının sayılan-secilən tacirlərindən olan Əbdülsəlim kişinin ailəsində anadan olub. Əsil adı Ağa Məhəmməd olan, gəncliyində özünə “Hadi” (ərəbcə- doğru yol göstərən) təxəllüsünü seçib. 9 yaşına kimi hər çür naz-nemətin icində böyüyən Hadinin atası qəfil rəhmətə gedir. Elə Hadinin qara günlərinin bünövrəsi də həmin günlərdə qoyulur. Az geçmir, anası Hadini və iki qızı Əsma və Sahabı ataraq qonşu Suluq kəndində yaşayan varlı bir tacirə ərə gedir. Uşaqlar qalır ata nənələri Teyyibə xanımın himayəsində. Teyyibə xanım Hadini əvvəlcə məhəllə məktəbinə Molla Səmədin yanına qoyur. Burada bir il təhsil aldıqdan sonra nənəsi onu Şamaxıda Molla Abbasın məktəbinə göndərir. Bu məktəb şair Abbas Səhhətin atasının məktəbi olub və tədqiqatçıların fikrincə, həmin məktəb bəzi yeni üsulları ilə o zamankı molla məktəblərindən qismən fərqlənirdi. Hadi burada nisbətən daha mükəmməl təhsil alır.

Deyilənə görə Hadi 19-20 yaşında olanda uzaq qohumlarından birinin qızına vurulur. Əvvəl bu sevgiyə biganə olmayan qız sonra kasıb və kimsəsiz Hadini bir tacirə dəyişərək ona ərə gedir. Bu hadisə də Hadinin qadınlara olan münasibətini daha da kəskinləşdirir. “İlk nakam eşqi onun qəlbində sağalmaz yara açdığı” üçün o, bir daha heç kimi sevmir və evlənmir. Rəfiq Zəka yazırdı ki, “M.Hadi ömründə bircə yol da ilhamına xəyanət etməmiş, qəlbinin sədalarıyla qələmini hərəkətə gətirmişdi”. Hər şeydə dürüstlüyü sevən şair heç sevgisinə də xəyanət etmədi...

Tədqiqatçı alim Əziz Mirəhmədovun yazdığına görə, bu qız onun uzaq yox, dos-doğma əmisi qızı olub. O əmisi ki, Hacı Abbasqulu Hadinin və bacılarının böyüməsində, xüsusən də Hadinin təhsil almasında onlara yardımcı olmuşdu. Lakin Hadinin atasının ölümündən iki il sonra əmisi də dünyasını dəyişir və əmisi arvadı Hadinin sevgilisini Əhməd adında varlı bir tacirə ərə verir. Tanrı Teyyibə xanımı da Hadinin əlindən tez alır. İki cavan oğlunun qəfil ölümünə dözməyən Teyyibə xanım xəstəliyə dücar olur və bir il sonra vəfat edir. Hadinin özünün dediyi kimi, “nənəmin ölümündən sonra əsil yetim qaldıq”.

...İllər sonra Hadinin ən yaxın dostu Abdulla Şaiq bu haqda yazırdı ki: “bir dəfə Hadiyə evlənməyi haqqında zarafat etdim. O, çox ciddi halda dedi: “Allah bəlalarını versin, bu qadınlarda bizi anlayacaq baş, hiss edəcək ürəkmi var?”. Həyatında onun üçün əziz olan iki qadının; anasının və sevgilisinin onu atması və hər ikisinin də onu bir tacirə dəyişməsi Hadidə qadınlara qarşı nifrət hissi oyadır.

M.Hadinin A.Şaiqlə dostluğu 1905-ci ildən başlayır. Hər dəfə Hadini bədbin, dalğın görən Şaiq dostcasına onu tənqid edərək bir az şən olmasını söylədikdə Hadi əsəbi halda deyir ki: “eh, Şaiq, həyatı başdan-başa faciələrlə keçmiş bir bədbəxtdən nə gözləyirsən?”.

M.Hadi ata-babasından onlara qalan ev-eşiyi də 1902-ci ildə itirir və bir daha sığınacaq isti yuvası olmur. 1902-ci ildə şaxtalı, boranlı bir qış geçəsi Şamaxıda dəhşətli zəlzələ baş verir, şəhər yerlə-yeksan olur. Sağ qalan adamlar çöllərə düşür, yurdunu tərk etməyə vadar olurlar. Hadi də bu sərgərdan adamlar arasında idi və üz tuturlar Kürdəmirə. Hadi burada müəllimliklə məşğul olmağa başlayır. Təbiətən minnət götürməyən, məhdud yaşamağı bacarmayan Hadini çətin gün-güzaran sıxırdı. Bu mənəvi iztirablar içində çətin bir vəziyyətə düşən və mühitinə sığa bilməyən Hadi hisslərini şeirlə bildirməyə başlayır.

Beləliklə, gələcəkdə Azərbaycan romantizminin ən istedadlı nümayəndəsi olan filosof şair Məhəmməd Hadi “ilk mətbu çıxışını 1905-ci ildə “Həyat” qəzetinin 109-cu sayında edir”. Sonra “Təkamül”, “Yoldaş” qəzetlərində şeirləri ilə çap olunan Hadi oxucularının diqqətini cəlb edir. Bu xəbər həmin illərdə Həştərxanda yaşayan qohumu Mustafa Lütfiyə çatır. Mustafa Lütfi Hadinin bibisinin qaynı idi və Şamaxıda yaşayarkən Teyyibə xanım rəhmətə getdikdən sonra bir necə il Hadini öz evində saxlamışdı. Lütfi Həştərxanda yaşayanda “Bürhani-tərəqqi” adlı qəzet nəşr edirdi və elə ona görə də Hadini yanına çağırır. 1905-ci ildə Hadi Həştərxana gedir və burada mətbuatda çalışır.

M.Hadinin “Həyat” qəzetində çap olunan şeirləri və ilk “Bəyani-həqiqət” sərlövhəli publisistik məqaləsi (24 iyul 1905-ci il) Əli bəy Hüseynzadənin diqqətini cəlb edir və xoşuna gəlir. Odur ki, 1906-cı ildə “Füyuzat”ı açarkən M.Hadini Bakıya dəvət edir. Hadi tərəddüd etmədən Bakıya gəlir və “Füyuzat”da işə başlayır. “Füyuzat”da Əli bəydən sonra daha çox çap olunan da M.Hadi olub. Digər yazarlardan fərqli olaraq jurnalın ilk sayından son sayına kimi (yalnız 26 iyul, 7 avqust, 24 oktyabr 1907-ci il tarixli sayları istisna olmaqla) müntəzəm surətdə publisistik məqalələri və şeirləri ilə çap olunub. Jurnalın ətrafına dövrünün bir çox istedadlı qələm sahibləri cəm olsa da, müəlliflər arasında Əli bəyə məsləkcə ən yaxın, doğma olanı Hadi idi. “Füyuzat”ın tədqiqatçısı O.Bayramlı haqlı olaraq yazırdı: “Füyuzat” Azərbaycan romantizminin Məhəmməd Hadi kimi qüdrətli sənətkarının yetişməsində əvəzsiz xidmət göstərmişdi” və onun buradakı faliyyəti “yaradıcılığının ən parlaq səhifəsidir”. “Füyuzat”da arzularını, amalını əks etdirən şair onun tez bir zamanda bağlanmasını kədərlə qarşılayır. Lakin o, mətbu aləmindən uzaqlaşmır. “Həqiqət”, “Taza həyat”, “İttifaq”, “Səda” və başqa qəzet və jurnallarla əməkdaşlıq edir. Burada da şeirləri ilə yanaşı publisistik məqalələri çap olunur. Tədqiqatçı alim Vəli Osmanlı M.Hadinin publisistikasını maarifçiliyi, fəlsəfiliyi baxımından “Mirzə Fətəlinin məqalələri ilə müqayisə etmək mümkündür” söyləyir. Şairlik təbi ilə yanaşı, dərin elmi zəkaya malik olan ədibin publisistik məqalələrində əxlaqi dəyərlər, elmi və fəlsəfi təlimlər, ədəbi-nəzəri baxışlar özünü daha qabarıq əks etdirirdi. Dövrünün görkəmli ədəbi tənqidçisi Əli Nazim yazırdı ki, “bu publisistikada ehtiras, pafos, özünü daha çox əks etdirir”. V.Osmanlının təbrincə desək, “M.Hadinin ədəbi taleyini, demək olar ki, mətbuat müəyyənləşdirmiş və o, ədəbiyyat aləminə mətbuatdan gəlmişdi. 15 illik yaradıcılığının, ehtimal ki, yarısını publisistik məqalələri təşkil edir”. Çox təəssüflər ki, bu gün M.Hadinin poeziyası kimi, publisistikası da geniş şəkildə tədqiqata cəlb edilməyib. Doğrudur bu sahədə görülən işləri də inkar etmək düz olmazdı. Amma şairin publisistik yaradıcılığı da bütöv şəkildə tədqiqata cəlb edilməlidir.

M.Hadi publisistik məqalələrində mətbuat, şəxsiyyət azadlığını müdafiə etməklə, tərəqqi və mədəni inkişafı dəstəkləməklə yanaşı müqəddəs dinimizin də təbliğini məsləhət bilirdi. Ona görə də sovet dövründə onu “köhnə, idealist görüşlərindən yaxa qurtara bilməyən, ziddiyyətli yaradıcılığa malik qələm əhli” adlandırırdılar. Əslində Hadi dünyavi elmlərlə yanaşı, dini elmlərin də təbliği fikrini dəstəkləyirdi. Onun “Elmi-əbdana həqiqi bir nəzər” sərlövhəli məqaləsi bu baxımdan diqqətə layiqdir. “İslamiyyət özünün bütün mahiyyəti etibarilə tərəqqiyə, elmə, mədəniyyətə cağıran bir dindir”-söyləyən şair xalqı soyan, frıldaqçı ruhaniləri də tənqid etməkdən çəkinmirdi. İllər sonra isə şairin haqq yolunda olduğu sübut oldu. Çünki dünyavi elmləri bilməklə yanaşı hər bir xalq öz keçmişini, dilini, dinini onun tarixini mütləq öyrənməlidir. Axı “keçmişini bilməyən gələcəyə gedə bilməz” -deyiblər.

“Maarif ruhi-vicdandır, maarif cani-imkandır” -söyləyən Hadi həyatda bütün gözəlliklərə, azadlığa, tərəqqiyə sahib olmaq üçün əvvəlcə maarifə yiyələnməyi tövsiyə edir. “Elmdir adəmə ən şanlı şərəf” -deyərək o dövrdə təhsildən uzaq qalan qızları, fiziki qüsuru olan uşaqları da təhsilə cəlb edilməsini arzulayırdı. “Almaniyada darülməlulin” (“Füyuzat” jur. 26 noyabr 1906-cı il, N-3) sərlövhəli məqaləsində dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin maarif, elm təcrübəsindən bəhrələnməyi məsləhət bilərək yazırdı: “bu sahədə amerkanlar son dərəcədə həmiyyət göstəriyorlar”.

“Füyuzat”ın 29 dekabr 1906-cı il tarixli sayında M.Hadinin “Müctəhid ağa Təbatəbai həzrətlərinin məktubu” və “Bakı tarixindən bir nəzər” sərlövhəli iki genişhəcimli məqaləsi çap olunub. Hər iki məqalə tarixi faktlarla zəngindir və onun mövzu haqqında yetərincə bilgisi olduğunu üzə çıxarır. Birinci məqalədə “Hal-hazırda İran əhalisinin ən böyük bir qismi əcnəbilər boyunduruğu altında xar, zəlil yaşamaqda və imrari-həyat etməkdədir” -söyləyən müəllif cənublu həmvətənlərimizin vətəndə ikən qürbət ömrü sürdüklərini dilə gətirirdi. İkinci məqalədə “Bakı şəhəri quberniyadan ayrılıb Peterburq və Moskva şəhərləri kibi özü ayrı bir “qradonaçalstvo”, “yəni hökuməti-bələdiyyə oluyor”- deyərək bu münasibətlə şəhərdə keçirilən mərasimi qələmə alır və Bakının tarixindən söhbət açır.

M.Hadinin istər publisistik məqalələrində, istər şeirlərində coşqunluq hissi ümumi məzmunda olsa da, əsas hürriyyətpərvərlik, vətənpərvərlik hissidir. Çünki Hadi vətənini arzuladığı kimi azad görmək istəyirdi. Dünyanın qabaqcıl, azad xalqlarını alqışlayan şair mütərəqqi hərəkata meyl edərək öz xalqını mübarizəyə səsləyirdi. Bütün varlığ ilə azad, müstəqil bir qələm əhli olan Hadinin yaradıcılığın da “hürriyyətpərvərlik ideyası ən mühüm yerlərdən birini tuturdu. “Hürriyyət” sözü şairin dilinin əzbəridir. Elə şeri yoxdur ki, ya müstəqim, ya dolayı şəkildə hürriyyətdən bəhs etməmiş olsun. Hürriyyət onun gözündə hər şeydir”. Şair “Ah kimsəsiz vətən” şeirində bunu üsyankarcasına bəyan edirdi. Doğrudur M.Hadi romantik idi. Amma bu romantikada elmi təfəkkürlə poetik təxəyyül birləşir. Odur ki, Hadinin romantizm irsinin ruhuna, ovqatına hopmuş azadlıq həm hisdir, həm mövzu, həm də ideya. Şair bunların vəhdətində “hürriyyət” obrazı yaratmış və bütün ömrü boyu “Gözəldir, pakdır, iffətlidir fərdanə hürriyyət!”- deyə azadlıq carçısına çevrilmişdi. Yaxın dostu A.Şaiq boşuna demirdi ki, “Hadi qədər hürriyyətə həvəs göstərən bir şair olmamışdır”. Unutmayaq ki, M.Hadi fəlsəfi, mütəfəkkir şairdir. Yaradıcılığının son dövründə Hadi şeirində təfəkkir meyli çox güclənmişdi. Bu onun müharibə də gördüyü façiələrdən, öz şəxsi həyatındakı mənfi hadisələrdən, maddi və mənəvi çətinliklərdən çox bərk təsirləndiyi üçün idi.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Sovet dönəmində təkcə M.Hadinin yox, bütün romantiklərin yaradıcılığına yasaq qoyulmuşdur. Çünki, romantiklər türkçülüyü, turançılığı, azadlığı təbliğ edirdilər. 

1947-ci ildə “Ədəbiyyat” qəzetinə redaktorluq edən Cəfər Cəfərov “Səni kim unudar” sərlövhəli bir məqaləni qəzetdə dərc edir. Poetik yanğılə oxucunu vəcdə gətirən bu məqalə istedadlı filosof şair M.Hadiyə həsr edilib. Məqalə hakim dairələrin hiddətinə səbəb olur, ruspərəst məmurların “burjua ideoloqu və millətçi” adlandırdıqları M.Hadi yaradıcılığına isti münasibət gənc redaktora çox ağır başa gəlir. Partiyalı mətbuatda, Mərkəzi Komitənin iclaslarında C.Cəfərov məzəmmət və qınaq hədəfinə dönür və rəhbərliyin göstərişilə tezliklə redaksiyadan uzaqlaşdırılır. Uzun müddət işsiz qalan C.Cəfərov üçün bu hələ çox yüngül cəza idi.

...1910-cu il. 17 oktyabr 1905-ci il tarixli bəyannaməni imzalamaqla xalqa “azadlıq” verməyə məcbur olan hökumət Azərbaycanda milli inkişafdan, xüsusən də ana dilli mətbuatın fəaliyyətindən qorxuya düşərək yenidən güclü senzura qaydalarına əl atır. Bu zaman Hadinin“Səda” qəzetində (20 yanvar 1910-cu il) “Xürafat içində həqiqət” sərlövhəli məqaləsi çap olunur. Məqalədə “xalqın dərdini söyləyənləri təqib edən bir ovuc qoluzorlulara qarşı üsyankarcasına səsini ucaldan” Hadi “Hüriyyəti-kəlama” qarşı aparılan haqsızlıqlara dözməyib üz tutur Türkiyəyə. İstanbula gələrək “Tənin” qəzetində Şərq dilləri tərcüməçisi kimi işə başlayır. “Tənin”lə yanaşı “Mehtab”, “Hilal” və digər mətbu orqanlarında məqalə və şeirlərini çap etdirir. Az bir vaxtda tərəqqipərvərlik və türkçülük ruhunda yazdığı şeirlər bütün Şərqdə oxunub yayılmağa başlayır. Hətta ədəbiyyatşünas alim, prof. M.C.Paşayevin yazdığına görə, “şairin “Fanun və maarif” adlı şeiri Hindistanda, “Həblülmətin” qəzetində farsca tərcümə edilərək çap olunub”.

Türkiyədə “Gənc türklər” cəmiyyəti ilə sıx əlaqə saxlayan M.Hadini 1913-cü ildə Osmanlı hökuməti şübhəli şəxs kimi həbs edərək Saloniki şəhərinə sürgün edirlər. Burada yunanlar onu türk casusu hesab edərək öldürmək istəyirlər. Bu zaman bir yunan keşişi onu himayəsinə alaraq xilas edir. 1914-cü ildə Hadi çox çətinliklə Bakıya qayıdır. Sürgün həyatı, açlıq, ağır iztirablar məğrur şairi sarsıdır. Qocaman yazıçımız Manaf Süleymanlının yazdığına görə “Hadi o zaman bir müddət ruhi xəstəxanada yatır”.

M.Hadinin Bakıya qayıtmasını dostu A.Şaiq xatirələrində belə yazırdı: “Hadinin gəldiyini bilmirdim. Bir gün kücədən kecərkən üst-başı kirli, halı pərişan bir şəxs əlimdən tutdu. Əvvəlcə tanımadım. Çünki tanılaçaq halda deyildi. O, titrək bir səslə: “Şaiq məni tanımadın?”- deyə soruşdu. Səsindən və gözlərinin rəngindən Hadi olduğunu tanıdım. Qucaqlayıb bağrıma basdım”.

A.Şaiqin xatirələrindən belə bəli olur ki, o, Hadini oradan birbaşa təkidlə öz evinə gətirir və bir necə gün qonaq saxlayır. Bir gün Şaiq dərsdə olarkən Hadi evdə heç kimə bir söz demədən çıxıb gedir. Dostu onu bir müddət axtarır. Xəbər tutur ki, tanış bir həkim dostu onu müalicə etmək üçün xəstəxanaya qoyub. Hadi xəstəxanada yatanda artıq Birinci Dünya müharibəsi başlamışdı. O, sağalıb çıxanda, 1915-ci ildə könüllü olaraq Qafqaz ordusuna yazılır. Cəbhə, döyüş həyatı onsuzda bədbin olan şairi daha da bədbin edir. Şeirlərində, məktublarında bu hiss bütünlüklə özünü büruzə verir. “Meydani gərb xatirələrindən” sərlövhəsi altında Bakıya şeirlər göndərir.

1918-ci il. M.Hadi cəbhədən Şamaxıya qayıdır. Bu qaydışa heç kimin sevinməməsi və ən yaxın dostu Abbas Səhhətin ölüm xəbəri onu daha da tənhalaışdırır. Şair Gəncəyə bacısı Sahab xanımın yanına gəlir. Bu zaman Gəncədə, Bakıda baş verən siyasi hadisələr onun da diqqətindən yayınmır. Şair həmin ilin payızında Bakıya gəlir və yenidən mətbuatla sıx əlaqə yaradır. “Əsgərlərimizə-könüllülərimizə”, Məfkureyi-aliyəmiz”, “Şühədayi-hürriyyət-imizin əhvalinə ithaf” kimi şeirlərində əldə edilən milli azadlığın qorunub saxlanması tövsiyyə edilir. Ədəbiyyatşünas alim Ə.Mirəhmədovun fikrincə “Hadi 1918-1920-ci illərdə dörd kicik kitabın da çap etdirir”.

1920-ci ilin may ayı. Gəncədə bolşeviklərin əleyhinə qaldırılan üsyan da Hadi də yaxından iştirak edir və bolşeviklərin qurbanı olur. Bu haqda şairin qələm dostu A.Şaiq illər sonra yazırdı: “Hadi təxminən 1919-cu ilin axırları, 1920-ci ilin əvvəllərində Gəncədə birdən-birə qeyb oldu. Şairin “yox olmasını” o zaman ançaq dostları, qələm yoldaşları hiss edə bildi, onu çox axtardılar, “gördüm” deyən olmadı. Hadi Azərbaycanda parlaq bir günəşin doğuşu ərəfəsində, onun xəyalındakı bir çox arzuların həyata keçirilməyə başlayaçağı dövrdə həyat səhnəsindən çəkildi, müsavat ağalığının törətdiyi qarışılıqlar içində bir növ “itdi”. Təbii sovet dövrü A.Şaiq belə yazmalı idi. 

Mollanəsrəddinçi Əli Nəzmi isə 1945-ci ildə bu haqda belə yazırdı: “Hadi 1920-ci ilin may ayında Gəncədə soyuqdəymədən vəfat etmiş və orada da dəfn olunmuşdu”. Unutmayaq ki, istər A.Şaiq, istərsə də Ə.Nazim bu sətirləri sovet hökumətinin qılıncının dalı da, qabağı da kəsən bir dövrdə yazıb. Ona görə də təbii ki, Gəncə üsyanında bolşevik atlarının ayaqları altında vəhşicəsinə həlak olan Hadinin ölümünü belə qələmə verməli idilər.