Sözün məsuliyyəti: Nəsir İmanquliyev məktəbi və Azərbaycan düşüncəsinin mətbuatdakı yaddaşı

Azərbaycan tarixində bəzi insanlar yalnız yaşadıqları dövrün adamı olmurlar. Onlar zamanın içindən keçərək gələcək nəsillərin düşüncə tərzinə çevrilirlər. Professor Nəsir İmanquliyev məhz belə şəxsiyyətlərdən biridir. O, sadəcə jurnalist, alim və pedaqoq deyildi. O, Azərbaycan sözünün məsuliyyətini daşıyan bir məktəb idi. Bu məktəbin əsasında isə yalnız peşəkarlıq yox, milli düşüncə, mənəvi mövqe, ziyalı məsuliyyəti və xalq qarşısında vicdan borcu dayanırdı.

Bu gün informasiya əsrində yaşayırıq. Xəbərlər saniyələr içində yayılır, insanlar oxumadan hökm verir, düşünmədən paylaşır, araşdırmadan inanırlar. Belə bir dövrdə Nəsir İmanquliyevin jurnalistika fəlsəfəsi daha aktual görünür. Çünki o, jurnalistikanı sadəcə xəbər ötürmək vasitəsi kimi yox, cəmiyyətin düşüncə istiqamətini formalaşdıran mənəvi institut kimi qəbul edirdi.

Nəsir İmanquliyevin fəaliyyətinə baxdıqda ilk diqqət çəkən məqam onun sözə münasibətidir. O, sözü informasiyadan üstün tuturdu. İnformasiya keçicidir, amma söz yaddaş yaradır. Bu gün yüzlərlə xəbər unudulur, lakin xalqın mənəviyyatına toxunan bir fikir illərlə yaşayır. Məhz buna görə Nəsir İmanquliyevin publisistikası quru məlumatdan uzaq idi. Onun yazılarında insan vardı, cəmiyyət vardı, daxili narahatlıq vardı. O, məqalələrində təkcə hadisələri yox, hadisələrin insan ruhunda yaratdığı təsiri də göstərirdi.

Müasir dövrdə jurnalistika çox vaxt reytinq uğrunda yarışa çevrilib. Sensasiya, qalmaqal və sürət keyfiyyəti üstələyir. Halbuki Nəsir İmanquliyev üçün jurnalistikanın əsas məqsədi insanı düşünməyə məcbur etmək idi. O hesab edirdi ki, jurnalist xalqın gündəlik emosiyalarını yox, gələcək düşüncə tərzini formalaşdırmalıdır. Bu yanaşma onu adi müəllifdən fərqləndirərək məktəb səviyyəsinə yüksəldirdi.

Nəsir İmanquliyevin ən böyük xüsusiyyətlərindən biri milli kimliklə müasirliyi birləşdirə bilməsi idi. O dövrdə sovet ideoloji çərçivələri daxilində milli ruhu qorumaq asan deyildi. Bir çox insanlar ya tamamilə ideoloji təzyiq altında əriyir, ya da öz sözünü ifadə etməkdən çəkinirdi. Nəsir İmanquliyev isə balans yarada bilirdi. O, Azərbaycan insanının düşüncə tərzini, mənəvi xüsusiyyətlərini və milli xarakterini qorumağa çalışırdı. Onun yazılarında xalqın ruhu hiss olunurdu.

Əslində, Nəsir İmanquliyevin fəaliyyəti yalnız jurnalistika ilə məhdudlaşmırdı. O, milli ziyalı modelinin davamçısı idi. Azərbaycan tarixində Mirzə Fətəli Axundzadədən Həsən bəy Zərdabiyə, Cəlil Məmmədquluzadədən Üzeyir Hacıbəyliyə qədər uzanan maarifçi xətt vardı. Bu xəttin əsas məqsədi xalqı oyatmaq idi. Nəsir İmanquliyev də məhz həmin ənənənin XX əsrdə davam edən simalarından biri oldu.

Onun pedaqoji fəaliyyəti xüsusi diqqətə layiqdir. Çünki jurnalist yetişdirmək sadəcə yazı yazmağı öyrətmək deyil. Bu, düşüncə formalaşdırmaqdır. Bu gün texniki baxımdan yazı yazmağı çox insan bacarır. Lakin vicdanlı jurnalist olmaq daha çətindir. Nəsir İmanquliyev tələbələrinə yalnız peşə vərdişləri yox, məsuliyyət hissi aşılayırdı. O anlayırdı ki, bir jurnalistin yazdığı cümlə bəzən bir insanın həyatına, bir cəmiyyətin düşüncəsinə təsir edə bilər.

Müasir medianın əsas problemlərindən biri də məhz budur: peşəkarlıq texnikaya çevrilib, mənəviyyat isə arxa plana keçib. Halbuki jurnalistika yalnız texnologiya deyil. Mikrofonu, kameranı və ya sosial şəbəkəni hər kəs istifadə edə bilər. Amma sözün ağırlığını hər kəs daşıya bilmir. Nəsir İmanquliyevin məktəbi məhz bu ağırlığın məktəbidir.

Professorun fəaliyyətinə fərqli yanaşdıqda maraqlı bir həqiqət ortaya çıxır: o, yalnız dövrünün jurnalistlərini yox, gələcəyin informasiya etikası anlayışını da formalaşdırırdı. Bu gün “fake news”, informasiya manipulyasiyası, psixoloji təsir texnologiyaları qlobal problemə çevrilib. İnsanlar artıq xəbərin doğruluğunu yoxlamaqdan çox emosional təsirinə reaksiya verirlər. Belə bir zamanda Nəsir İmanquliyevin obyektivlik və məsuliyyət prinsipləri strateji əhəmiyyət daşıyır.

Onun fəaliyyətində diqqət çəkən başqa bir xüsusiyyət insan faktoruna verdiyi önəmdir. O, cəmiyyətə statistik rəqəmlər kimi baxmırdı. Onun üçün xalq canlı bir ruh idi. Məhz buna görə onun yazılarında insan ağrısı, insan sevinci və insan taleyi hiss olunurdu. Bu xüsusiyyət onu sırf siyasi publisistikadan fərqləndirirdi.

Nəsir İmanquliyevin irsini araşdırarkən bir məqam xüsusilə diqqəti cəlb edir: onun düşüncə xətti sonradan Aida İmanquliyevanın elmi-fəlsəfi dünyagörüşündə başqa formada davam etdi. Burada sadəcə ata-qız münasibətindən söhbət getmir. Burada Azərbaycan ziyalılığının daxili varislik sistemi görünür.

Aida İmanquliyeva Şərq fəlsəfəsi, ərəb ədəbiyyatı və mənəvi-intellektual düşüncə sahəsində böyük iz qoymuş alim idi. O, Şərq insanının daxili dünyasını araşdırırdı. Maraqlıdır ki, Nəsir İmanquliyev insanın ictimai düşüncəsinə təsir etməyə çalışırdısa, Aida İmanquliyeva insanın daxili mənəvi aləmini öyrənirdi. Birinin fəaliyyəti mətbuat üzərindən cəmiyyətə yönəlirdisə, digərinin fəaliyyəti elm və fəlsəfə vasitəsilə insan ruhuna yönəlirdi. Lakin hər ikisinin ortaq nöqtəsi vardı: insanı mənəvi cəhətdən yüksəltmək.

Bu mənada Nəsir İmanquliyev və Aida İmanquliyeva Azərbaycan ziyalılığının iki fərqli, amma bir-birini tamamlayan istiqamətidir. Bir tərəfdə sözün ictimai məsuliyyəti, digər tərəfdə düşüncənin mənəvi dərinliyi dayanırdı. Bu əlaqə təsadüfi deyildi. Çünki böyük ziyalı ailələrində elm və düşüncə sadəcə peşə olmur, həyat tərzinə çevrilir.

Məncə, Nəsir İmanquliyevin ən böyük dərsi jurnalistikanın insanlıqdan ayrılmaması ideyasıdır. Bu gün süni intellekt məqalə yaza bilir, proqramlar xəbər hazırlaya bilir, texnologiya informasiyanı avtomatlaşdırır. Amma vicdanı avtomatlaşdırmaq mümkün deyil. Nəsir İmanquliyevin məktəbi məhz vicdan məktəbidir.

Bu gün Azərbaycan gəncliyi üçün onun irsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki müasir dövrdə informasiyanın çoxluğu düşüncənin dərinliyini azaltmağa başlayıb. İnsanlar daha çox bilir, amma daha az anlayır. Halbuki Nəsir İmanquliyev anlayışın tərəfdarı idi. O, jurnalistikanı insan şüurunun inkişaf vasitəsi hesab edirdi.

Əslində, onun fəaliyyəti bugünkü sosial media dövrü üçün də mühüm dərsdir. İndi hər kəs fikir bildirə bilir. Lakin fikir bildirmək ilə fikir formalaşdırmaq fərqli anlayışlardır. Nəsir İmanquliyev ikinci yolu seçmişdi. O, insanların emosiyasına yox, düşüncəsinə təsir etmək istəyirdi.

Bu gün Azərbaycan mediasının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri məhz Nəsir İmanquliyevin jurnalistika modelini yenidən anlamaqdır. Çünki milli media yalnız xəbər istehsal edən sistem olmamalıdır. O, milli yaddaşı qorumalıdır. Xalqın dili, düşüncəsi, mənəviyyatı və tarixi mediada yaşamalıdır. Əks halda informasiya çoxalar, amma milli düşüncə zəifləyər.

Nəsir İmanquliyev məhz bu təhlükəni illər əvvəl hiss edən ziyalılardan idi. O anlayırdı ki, xalqın gələcəyi yalnız iqtisadi və siyasi güclə ölçülmür. Xalqın əsas gücü onun düşüncə səviyyəsidir. Düşüncəni formalaşdıran ən böyük vasitələrdən biri isə mətbuatdır.

Professorun həyat yolu bir həqiqəti sübut edir: əsl ziyalı öz dövründən böyük olur. Çünki o, yalnız bu günü yox, gələcəyi düşünür. Nəsir İmanquliyev də gələcək üçün çalışan insanlardan idi. Bu gün onun adı sadəcə tarixdə qalan bir jurnalist adı deyil. O, Azərbaycan mətbuat vicdanının simvollarından biridir.

Nəticə olaraq demək olar ki, Nəsir İmanquliyevin irsi yalnız keçmişin xatirəsi deyil. Bu irs gələcəyin mənəvi istiqamətidir. Onun jurnalistika fəlsəfəsi, pedaqoji fəaliyyəti və milli düşüncəyə bağlılığı müasir Azərbaycan üçün də aktualdır. Xüsusilə gənc jurnalistlər onun fəaliyyətinə sadəcə bioqrafiya kimi yox, düşüncə modeli kimi yanaşmalıdırlar.

Çünki zaman dəyişsə də, həqiqətin məsuliyyəti dəyişmir. Və Nəsir İmanquliyevin ən böyük dərsi də məhz budur: söz yalnız yazılmamalıdır — daşınmalıdır.

Orxan Səmədov