Əsrin “dəbi”
İndi valideynlərin böyük əksəriyyəti övladlarını hüquqşünas etmək üçün, məhz “etmək” üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Çünki onlar üçün maraqlı deyil övladı bu peşəni sevir, ona qadirdir, layiqdir, təhsili buna yol verir, ya yox, fərq etməz. Təki yaxşı yaşamaq üçün hüquqşünas olsun. 19-cu və 20-ci yüzilliklərin əvvəllərində də valideynlərin çoxu oğlanlarını “baş molla” görmək arzusunda idilər. Görünür indi hüquqşünas peşəsi gəlirli olduğu kimi o zaman da baş molla gəlirli olub.
Ötən əsrin görkəmli şairi, nasiri, tərcüməçisi, dramaturqu olan Abbas Səhhəti də atası Əliabbas kişi baş molla etmək üçün bir molla kimi ilk təhsili ilə özü məşğul olub. Sonra oğlunu “baş molla” görmək arzusu ilə üz tutur Məşhədə və balaca Abbasqulunu dini məktəblərdən birində yerləşdirir.
İlk gündən bu təhsil ürəyincə olmadığından 1894-cü ilin axırlarında Abbasqulu atasına məktub yazır ki, Məşhəddəki təhsil onu qane etmir, ona görə də Tehrana tibbi təhsil almağa gedir. Ata oğluna qəti şəkildə etiraz etsə də, Abbasqulu məqsədindən dönmür. Dünyəvi biliklərə yiyələnmək, insanları bu cəhalətin xəstəliklərindən sağaltmaq Abbasqulunun çoxdankı arzusu idi. Ona görə də ilk dəfə atasının sözündən çıxmalı olur və “1894-cü ilin axırlarılnda Tehrana gəlir “Mədrəseyi-nizamiyeyi-Hasriyyəyə” daxil olur.
1850-ci ildə təsis olunmuş darülfündə Fransadan gələn alimlər və İranın istedadlı alimləri dərs verirdi. Lakin burada tibb dərsləri bir az fərqli keçirilirdi. “Tibb tələbələrinə təcrübi məşğələlər keçirilmirdi. Çünki burada ölü toxunulmaz və günah olduğu üçün təcrübə zamanı dərslərdə ondan istifadə etməzdilər. Bütün bunlara baxmayaraq tibbi təhsil Abbasqulunun ürəyincə idi”.
Abbasqulu 1900-cü ildə təhsilini qurtarıb Tehranda Qaşqay xanın yanında işə başlayır. Bir ilə yaxın xanın sarayında həkimlik edir. Daha çox dinə inanan xan Abbasqulunun dediklərinə çox meyil etmədiyi üçün onun müalicə üsulu effekt vermir və nəticədə xandan döyülmək “mükafatını alan” Abbasqulu 1901-ci ildə buranı tərk edərək Şamaxıya qayıdır.
Onun “Axundluğu buraxıb həkim olması, əmmaməni şapka ilə, əbanı mədəni geyimlə əvəz etməsi, cavanları daha çox elmə-təhsilə səsləməsi Şamaxı mühafizəkarlarını hiddətləndirir”. Tehran Darülfününün diplomu ilə burada iş tapmaması, həkim kimi heç kəsin ona inanmaması, atasının sözündən çıxaraq “baş molla” olmaması, dörd dili (rus, fransız, ərəb, fars) mükəmməl bilsə də, öz həmvətənləri ilə “dil tapa” bilməməsi, onu qohum-əqrabanın danlağına çevirir. Baş verən bu hadisələr gənc Abbasqulunun bütün arzularını, ümidlərini tar-mar edir. Avam camaatı bu vəziyyətdən çıxarmaq yollarını arayan Abbasqulu bütün gününübir kənara çəkilərək kitab oxumaqla keçirir. Onu düşdüyü bu vəziyyətdən çıxarmaq üçün anası ailə qurmasını təklif edir.
1901-ci ilin axırlarında onu dayısı Mir Ələkbərin qızı ilə evləndirirlər. Qadınının da daha çox cəhalətə meyilliliyi onların ayrılmasına səbəb olur. 1902-ci ildə, o, Nisə adlı yoxsul bir qızla yenidən evlənir. Nisə savadsız olsa da, elmə marağı olan xoş xasiyyət, səbirli və ən əsası gənc ömür-gün yoldaşını dərk edə biləcək birisi imiş. Abbasqulu ona yazıb-oxumaq öyrədir, oxuduğu kitablardan, tibb elmindən danışır. Nəhayət ətrafında onu duyan, sevən birisinin olması Abbasquluda yenidən yaşamaq, cəhalətə qarşı mübarizə aparmaq əzmini yaradır. Elə bu zaman dahi şair Mirzə Ələkbər Sabirlə Şamaxı ədəbi məcılislərinin birində görüşür. Sabirlə yaxınlığı onun bütün həyatını dəyişir. Abbasqulu Sabirin köməkliyi və təkidilə Şamaxı ədəbi məclisinə mütəmadi gəlir və yenicə yazdığı şeirlərini oxuyur, ədəbi mühitə qarışır və Abbass Səhhət təxəlüsünü götürür.
Bu dostluq haqqında illər sonra şairin yaxın dostu Abdulla Şaiq “Xatirələrim”də yazırdı: “1905-ci ilin avqustunda bizimlə qonşuluqda yaşayan müəllim Əlicabbar Orucəliyevin ailəsi ilə birlikdə Şamaxıya getdim. Üç-dörd gün Əlicabbarın evində qaldım. Mirzə Ələkbər Sabir və Mirzə Abbasqulu Səhhət ilə ilk dəfə orada tanış oldum. Səhhətlə Sabir Şamaxıda bütün günlərini birlikdə keçirərdilər. Onlar bir yerdə hər məclisə yaraşıq verirdilər. Səhhət orta boylu, xoşsima, şirin söhbətcil bir insan idi. Gözəl, təsirli danışıq istedadına malik olmaqla bərabər, kəskin hafizəyə də malik idi. Şamaxı ürəfası Səhhətin bu xüsusiyyətlərini Şamaxı şairlərindən Bahar Şirvaniyə bənzədirdilər”.
Beləliklə, Abbas Səhhətin Mirzə Ələkbər Sabirlə, Abdulla Şaiqlə və dövrünün görkəmli ziyalısı, pedaqoqu Mahmudbəy Mahmudbəylə dostluğu onu ədəbi aləmə gətirir və sonralar tanınmış bir yazara çevirir.
Abbas Səhhət dövrünün çox az yazarlarından olub ki, hər iki, həm romantik, həm realist ədəbi məktəblərinin nümayəndəsi kimi Azərbaycan ədəbiyyatında, mətbuatında, ədəbi mühütində tanınıb, oxunub və sevilib yaddaşlara həkk edilib.
İlk dəfə “Şərqi-rus”da çap olunan A.Səhhət sonradan o dövrün əksər qəzet və jurnallarında müxtəlif mövzularda çıxış etməyə başlayır. 1905-ci ildə “Həyat”da işıq üzü görən “Tazə şeir nasıl olmalıdır?” başlıqlı məqaləsi və şeiri ilə ədəbi aləmin diqqətini cəlb edən ədibin “Sınıq saz”, “Məğrub günəşləri”, “Cəhalət səmərəsi, yaxud bir yetimin xoşbəxtliyi”, “Oxucularıma”, “Şikayət”, “Bəyani hal”, “Şair, şeir pərisi və şəhərli” kimi şeirlərdən və tərcümələrdən ibarət topluları, əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatına, mətbuatına ən qiymətli töhfələri olur.
Tədqiqatçı ədəbiyyatşünas alim Mir Cəlal Paşayev yazırdı ki: “Abbas Səhhət romantiklər arasında məktəb, tərbiyə ilə ən çox bağlı olan şairdir”. İlk olaraq Şamaxıda “Rüşdiyyə məktəbində Azərbaycan dili müəllimi olan” A.Səhhət sonralar yaxın dostu M.Mahmudbəyovla birlikdə “Yeni məktəb” (1909) və “Türk ədəbiyyatına ilk qədəm” (1914) dərsliklərini yazmışdır. “Dəbistan”, “Məktəb” kimi pedaqoji jurnallarda elmə, təhsilə dair məqalələri mövzu baxımından bu gün də öz aktuallığını itirməyib.
BDU-nun professoru Qərənfil Dünyaminqızı
