Sosial medianın “müasir azərbaycancası”: Müasir Azərbaycan dilində sosial media mənşəli sözlərin istifadəsi və dilə inteqrasiyası
Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı və sosial media platformalarının gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi dillərin leksik tərkibinə də ciddi təsir göstərir. İnternet mühitində formalaşan yeni anlayışlar, ifadələr və terminlər qısa müddətdə müxtəlif dillərə keçərək həmin dillərin danışıq və yazı üslubunda özünə yer tapır. Azərbaycan dili də bu prosesdən kənarda qalmamış, xüsusilə gənc nəsil arasında sosial media vasitəsilə yayılan çoxsaylı xarici mənşəli sözlər gündəlik ünsiyyətin tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
Bu sözlərin əksəriyyəti ingilis dilindən gəlir və əvvəlcə internet istifadəçiləri arasında yayılsa da, sonradan media məkanında, reklam dilində və hətta qeyri-rəsmi yazışmalarda geniş işlənməyə başlayır. Bəzilərinin Azərbaycan dilində qarşılığı olsa da, istifadəçilər daha çox orijinal və ya fonetik uyğunlaşdırılmış formaya üstünlük verirlər.
Sosial media mənşəli yeni sözlər və onların xüsusiyyətləri
1. Kontent (content)
Mənası: Mətn, şəkil, video, podkast və digər rəqəmsal materialların ümumi adı.
Uyğunlaşma: Azərbaycan dilində "məzmun" sözü işlədilsə də, sosial media və marketinq sahəsində "kontent" ifadəsi daha geniş yayılıb.
2. Stori (story)
Mənası: Sosial şəbəkələrdə qısa müddət ərzində görünən foto və ya video paylaşımı.
Uyğunlaşma: "Hekayə" qarşılığı mövcuddur, lakin istifadəçilər daha çox "storis paylaşmaq" ifadəsini işlədirlər.
3. Follower (izləyici)
Mənası: Sosial media hesabını izləyən istifadəçi.
Uyğunlaşma: "İzləyici" sözü uğurla istifadə olunsa da, bəzi hallarda "follower" termini də danışıq dilində qalmaqdadır.
4. Viral
Mənası: Çox qısa müddətdə internetdə geniş auditoriya tərəfindən yayılan paylaşım.
Uyğunlaşma: "Sürətlə yayılan" ifadəsi işlədilə bilər, lakin "viral olmaq" artıq sosial media dilində sabitləşmiş ifadələrdən biridir.
5. Toksik (toxic)
Mənası: Zərərli, mənfi enerji yayan, emosional olaraq dağıdıcı insan və ya münasibət.
Uyğunlaşma: “Zəhərli” sözünün məcazi mənası olsa da, gənclər daha çox “toksik” formasını işlədir. Getdikcə bu söz danışıq dilində oturuşur.
6. İnflüenser (influencer)
Mənası: Sosial mediada çoxsaylı izləyicisi olan və davranışlara təsir edən şəxs.
Uyğunlaşma: “Təsir edən şəxs” və ya “nüfuzlu istifadəçi” kimi tərcümə olunsa da, “inflüenser” forması daha çox istifadə edilir və artıq qəbul olunmuş sayılır.
7. Feed
Mənası: Sosial media hesabında istifadəçinin qarşısına çıxan paylaşım axını.
Uyğunlaşma: "Lent" sözü müəyyən qədər istifadə edilsə də, xüsusilə rəqəmsal marketinq sahəsində "fid" ifadəsinə rast gəlinir.
8. Ban
Mənası: İstifadəçinin platformadan müvəqqəti və ya daimi uzaqlaşdırılması.
Uyğunlaşma: "Bloklamaq" və ya "qadağan etmək" sözləri işlədilsə də, "ban almaq" ifadəsi danışıq dilində geniş yayılıb.
9. Fake
Mənası: Saxta məlumat, hesab və ya xəbər.
Uyğunlaşma: Azərbaycan dilində "saxta" sözü mövcud olsa da, xüsusilə internet mühitində "feyk hesab", "feyk xəbər" ifadələri geniş istifadə olunur.
10. Stream
Mənası: İnternet üzərindən canlı yayımlanan video və ya oyun yayımı.
Uyğunlaşma: "Canlı yayım" ifadəsi işlədilir, lakin oyun və əyləncə platformalarında "strim" sözü daha populyardır.
Buradan da göründüyü kimi sosial media mənşəli sözlərin Azərbaycan dilində geniş istifadə edilməsinin bir neçə əsas səbəbi vardır. İlk növbədə, istifadəçilərin böyük hissəsi gündəlik olaraq ingilis dilli platformalardan və xarici məzmundan istifadə edir. Bu isə yeni terminlərin tərcümə edilmədən mənimsənilməsini sürətləndirir.
Digər mühüm amil sosial media platformalarının beynəlxalq xarakter daşımasıdır. “TikTok”, “Instagram”, “YouTube” və digər platformalarda eyni terminologiyadan istifadə olunduğuna görə istifadəçilər həmin sözləri dəyişdirmədən gündəlik danışıqda işlətməyə üstünlük verirlər.
Bundan əlavə, bəzi anlayışların Azərbaycan dilində qısa və dəqiq qarşılığının olmaması da xarici sözlərin yayılmasına şərait yaradır. Bu halda istifadəçilər kommunikasiya rahatlığı baxımından orijinal termini seçirlər.
Bəs bu sözləri dilimizə necə uyğunlaşdıraq?
Yeni leksik vahidlərin dilə daxil olması müxtəlif formalarda baş verir. Bəzi sözlər fonetik xüsusiyyətlərə uyğunlaşdırılır və Azərbaycan dilinin tələffüz qaydalarına uyğun şəkildə yazılır. Digər qrup sözlər isə orijinal yazılışını qoruyaraq istifadə olunur. Vaxt keçdikcə onların bir hissəsi ümumişlək sözə çevrilir, digərləri isə yalnız internet və sosial media mühitində işlənən termin kimi qalır.
Dilin inkişafı baxımından bu proses təbii hesab olunur. Bununla yanaşı, Azərbaycan dilinin norma və üslub xüsusiyyətlərinin qorunması məqsədilə yeni sözlərin elmi əsaslarla qiymətləndirilməsi, mümkün olduqda uğurlu Azərbaycan dilində qarşılıqlarının hazırlanması və onların istifadəsinin təşviq edilməsi vacibdir. Bu istiqamətdə dilçilik sahəsində fəaliyyət göstərən elmi qurumların, təhsil müəssisələrinin və kütləvi informasiya vasitələrinin üzərinə mühüm vəzifələr düşür.
Sosial media müasir dövrdə yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda dillərin inkişafına təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Bu platformalar vasitəsilə yayılan yeni sözlər Azərbaycan dilinin lüğət tərkibini zənginləşdirir və dilin dəyişən kommunikasiya mühitinə uyğunlaşmasına şərait yaradır.
Bununla belə, xarici mənşəli sözlərin həddindən artıq istifadəsi ana dilinin ifadə imkanlarını kölgədə qoymamalıdır. Hər bir yeni terminin məqsədəuyğun şəkildə işlədilməsi, mümkün olduqda Azərbaycan dilində ekvivalentlərinin seçilməsi və dil normalarına riayət olunması həm dilin saflığının qorunmasına, həm də milli dil siyasətinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan sosial media mənşəli sözlərin öyrənilməsi müasir Azərbaycan dilinin inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün aktual dilçilik məsələlərindən biri hesab olunur.
Nurlan Cəbrayılzadə
